/  Sürdürülebilir Kalkınma   /  Sürdürülebilir Kalkınmanın Boyutları

Sürdürülebilir Kalkınmanın Boyutları

İdris DAĞHAN
Uzman
Proje İzleme ve Uygulama Birimi

idris.daghan@izka.org.tr

Sanayi devrimiyle başlayan büyüme ve gelişme süreci, topluma bir yandan ekonomik refah getirirken diğer yandan zamanla çeşitli sorunların doğmasına neden olmuştur. Üretimde yoğun şekilde kullanılan fosil yakıtlar çevresel sorunlara neden olurken, kırsal kesimden kentlere gerçekleşen göç sonrasında, kentlerde sosyal problemler ve toplumsal sınıf çatışmaları doğmuştur.

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra batıda çok hızlı bir üretim ve sanayileşme dönemi yaşanmıştır. Enerji kaynağı olarak kullanılan fosil yakıtların etkisiyle çevresel sorunlar daha somut hissedilmeye başlanmış ve çevresel sorunların çözümüne yönelik arayışlar hızlanmıştır. 1972 yılında Birleşmiş Milletler tarafından düzenlenen Stockholm Konferansı bunun en somut örneği olmuştur. Bu konferansla, ekonomik büyümenin küresel çapta çevre sorunlarına yol açtığı açıkça kabul edilmiştir.

Sürdürülebilir kalkınma kavramı ise ilk kez, 1972 yılında yapılan çalışmaların devamı olarak Birleşmiş Milletler Dünya Çevre ve Kalkınma Örgütü tarafından hazırlanan “Ortak Geleceğimiz” adlı raporda dile getirilmiş ve tanımlanmıştır. Buna göre: Sürdürülebilir kalkınma, bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların da kendi ihtiyaçlarını karşılayabilme olanağından ödün vermeden karşılamaktır (UNWCED, 1987).  

Sürdürülebilir kalkınma ekonomik büyümeden daha fazlasını içermektedir. Sürdürülebilir kalkınma stratejisi gerek insanlar arasında, gerek insanlıkla doğa arasındaki uyumu yükseltmeyi amaçlamaktadır (UNWCED, 1987). Evrensel bir ilke olarak sürdürülebilirlik kavramı, yerel, sosyal, kültürel, politik ve ekolojik koşullara özgünlük, esneklik ve saygı çerçevesinde eylemde bulunmayı vurgulamaktadır (Wiersum, 1995).

Sürdürülebilir kalkınmayı sağlamak için gerekenler şunlardır (UNWCED, 1987):

  • Karar alınmasında vatandaşların etkin katılımını sağlayacak bir siyasi sistem,
  • Kendi çabasıyla ve sürdürülebilir bir biçimde üretim fazlası ve teknik bilgi sağlayabilecek bir ekonomik sistem,
  • Uyumsuz kalkınmadan doğan gerilimlere çözüm bulabilen bir sosyal sistem,
  • Kalkınma için gerekli çevresel tabanı korumaya saygı gösteren bir üretim sistemi,
  • Durmadan yeni çözümler arayabilecek bir teknolojik sistem,
  • Ticaret ve finansmanda sürdürülebilir düzenleri destekleyen uluslararası sistem,
  • Esnekliğe ve kendini düzeltme yeteneğine sahip bir yönetim sistemi.

Sürdürülebilir kalkınmaya yönelik yapılan açıklamalar incelendiğinde çeşitli boyutlarının olduğu görülebilmektedir. Sürdürülebilir kalkınmanın kavram olarak tartışılmaya ve kullanılmaya başladığı günden bu yana genellikle kabul edilen üç boyutu bulunmaktadır (Holmberg ve Sandbrook, 1992; Bilgili, 2017): Ekonomik boyut, çevresel boyut ve sosyal boyut.

1. Sürdürülebilir Kalkınmanın Ekonomik Boyutu: Sürdürülebilirliğin ekonomik boyutunun genel kabul gören tanımı, sermayenin korunması ve bozulmasının engellenmesidir (Goodland, 2002). Sürdürülebilirliğin ekonomik boyutunda kaynakların tükenme potansiyeli önemli bir yer tutmaktadır. Bu nedenle, sürdürülebilirlik her zaman yenilenebilir doğal kaynaklar ekonomisinin merkezi bir unsuru olmuştur. Enerji ve maddelerin tekrar hammaddeye dönüştürülmesi, mal ve hizmet sunumunda daha az materyal kullanılması, üretim süreçleri sonucunda ortaya çıkan atıkların tüketiciler veya üreticiler tarafından geri dönüştürülmesi gibi uygulamalar bu noktada değerlendirilebilir (Vivien, 2008). Bununla birlikte, ekonomik olarak sürdürülebilir bir sistem, mal ve hizmetleri süregelen esaslara dayanarak üretebilmeli; hükümet ve dış borçların yönetilebilirliğini sürdürülebilmeli, tarımsal ve endüstriyel üretime zarar veren sektörel dengesizliklerden sakınmalıdır (Holmberg ve Sandbrook, 1992).

Ekonomik açıdan bakıldığında sürdürülebilirlik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlikle ayrılmaz bir şekilde bağlantılıdır. Aynı zamanda bu, ekonomik büyümenin sınırlarını da göstermektedir (Reddy ve Thomson, 2015 ).

2. Sürdürülebilir Kalkınmanın Çevresel Boyutu: Sürdürülebilir kalkınmanın çevresel boyutu, ekosistemlerin taşıma gücünü ve biyoçeşitliliği ön plana çıkararak doğal sermaye stokunun korunarak gelecek kuşaklara devredilmesini ele almaktadır (Bilgili, 2017).

Çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması için biyoçeşitliliğin korunması, yenilenemez kaynakların kullanımının en aza indirilmesi, geri dönüştürülebilir tasarımların yapılması ve yeni hizmet ve ürün üretiminde çevresel sürdürülebilirliğin belirleyici olmasının sağlanması gerekmektedir (Morelli, 2011). Katı çevresel sürdürülebilirlik fikrini savunanlar yenilenemeyen kaynakların hiçbir şekilde kullanılmaması gerektiğini öne sürmektedir. (Goodland ve Daly, 1996)

 3. Sürdürülebilir Kalkınmanın Sosyal Boyutu: Sosyal sürdürülebilirlik, toplumsal değerlerin, sosyal kimliklerin, sosyal ilişkilerin ve sosyal kurumların geleceğe ne ölçüde devam edebileceği olarak tanımlanabilir. Sosyal sürdürülebilirlik, toplumun bütünlüğünün ve ortak hedeflere yönelik çalışma yeteneğinin korunmasını gerektirir. Sağlık ve esenlik, beslenme, barınma, eğitim ve kültürel ifade gibi bireysel ihtiyaçları karşılamalıdır (Moldan vd., 2012). Sosyal olarak sürdürülebilir bir sistem eşitlik dağılımını, sağlık ve eğitim, cinsiyet eşitliği, politik sorumluluk ile katılımı içeren sosyal hizmetlerin yeterli düzeyde gerçekleştirilmesini sağlamalıdır (Harris, 2000).

Sosyal açıdan sürdürülebilir bir toplumun oluşabilmesi için beş temel ilkeden söz edilebilir (McKenzie, 2004):

  • Eşitlik: Toplumun tüm üyeleri için, özellikle maddi açıdan en yetersiz ve savunmasız bireyler için eşit fırsatlar sağlanmalıdır.
  • Çeşitlilik: Toplum çeşitliliği teşvik etmelidir.
  • Bağlılık: Toplumun içinde ve dışında, resmi, gayri resmi ve kurumsal düzeyde birbiriyle bağlantılı olmayı mümkün kılacak sistemler ve yapılar sağlanmalıdır.
  • Yaşam kalitesi: Birey, kurum ve toplum düzeyinde tüm üyeler için temel ihtiyaçların karşılanması garanti edilmeli ve iyi bir yaşam kalitesi geliştirilmelidir.
  • Demokrasi ve yönetişim: Topluluk için demokratik süreçler, şeffaf ve hesap verilebilir yönetişim yapıları sağlanmalıdır.

Bu bölüme kadar yapılan açıklamalar göz önünde bulundurulduğunda, çevresel hassasiyetlerle ortaya çıkan ve tartışılmaya başlanan sürdürülebilir kalkınmanın üç farklı boyutunun ortaya çıktığı görülmektedir. Bu üç boyut, farklı boyutlar olmasına karşın birbirleriyle oldukça yakından ilişkili ve birbirlerinin üzerinde etki doğurmaktadır. Örneğin; sanayi faaliyetlerinden dolayı temiz suya erişim imkânı kalmadığı için bireylerin kırdan kente göç etmesi kentlerde sosyoekonomik açıdan zayıf bireylerin ortaya çıkmasına neden olarak sosyal sürdürülebilirliğe zarar verecektir. Bununla birlikte, tarımsal üretimde yaşanan olumsuzluk ve kentteki işgücü piyasasında oluşacak dengesizlik ekonomik sürdürülebilirliğe zarar verecektir. Görüldüğü üzere, çevresel sürdürülebilirlik noktasında oluşan bir aksaklık sürdürülebilir kalkınmayı ekonomik ve sosyal anlamda da olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle sürdürülebilirlik odaklı tüm plan ve politikalarda sürdürülebilirliğin tüm boyutları birlikte ve aynı önem düzeyinde ele alınmalıdır.

Kaynakça

  • Bilgili, M. Y. (2017). Ekonomik, Ekolojik Ve Sosyal Boyutlarıyla Sürdürülebilir Kalkınma,  Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Vol.10, Pp.559-569
  • Gedik, Y. (2020). Sosyal, Ekonomik Ve Çevresel Boyutlarla Sürdürülebilirlik ve Sürdürülebilir Kalkınma, International Journal Of Economics, Politics, Humanities & Social Sciences Dergisi, Vol.3, Pp.196-215
  • Goodland, R. ve Daly, H. (1996). Environmental Sustainability: Universal And Non-Negotiable, Ecological Applications, 6(4), 1002-1017.
  • Goodland, R. (2002). Sustainability: Human, Social, Economic and Environmental, Ted Munn (Ed.), Encyclopedia of Global Environmental Change, içinde (1-3), John Wiley&Sons Ltd.
  • Harris, J. M. (2000). Basic Principles of Sustainable Development, Global Development and Environment Institute Working Paper 00-04, Tufts University, USA.
  • Holmberg, J. ve Sandbrook, R. (1992). Sustainable Development: What Is to Be Done? Making Development Sustainable: Redefining Institutions, Policy, and Economics. (Ed. J. Holmberg). International Institute for Environment and Development, p. 19-38, Island Press, Washington, D. C
  • McKenzıe, S. (2004). Social Sustainability: Towards Some Definitions, Hawke Research Institute Working Paper Series No 27, Hawke Research Institute University Of South Australia Magill, South Australia 2004.
  • Moldan, B ., Janousková, S. ve Hak, T. (2012). How To Understand And Measure Environmental Sustainability: Indicators And Targets, Ecological Indicators, Vol:17, 4-13.
  • Morellı, J. (2011). Environmental Sustainability: A Definition for Environmental Professionals, Journal of Environmental Sustainability, 1(1), 1-9.
  • Reddy, T. ve Thomson, R. (2015). Environmental, Social and Economic Sustainability: Implications for Actuarial Science, Actuaries Institute 2015 ASTIN, AFIR/ERM and IACA Colloquia, 23-27 August Sydney: Australia.
  • UNWCED (1987). Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future
  • Vivien, F. D. (2008). Sustainable Development: An Overview of Economic Proposals, SAPIENS, 1(2), 1-8.
  • Wiersum, F. K. (1995). 200 Years of Sustainability in Forestry: Lessons from History, Environmental Management, 19(3), 321-329
Yorum Yaz