{"id":986,"date":"2021-08-23T12:00:51","date_gmt":"2021-08-23T12:00:51","guid":{"rendered":"http:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/?p=986"},"modified":"2021-08-23T12:00:52","modified_gmt":"2021-08-23T12:00:52","slug":"karbon-salimini-azaltmak-icin-okyanusal-karbondioksit-depolamasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/index.php\/2021\/08\/23\/karbon-salimini-azaltmak-icin-okyanusal-karbondioksit-depolamasi\/","title":{"rendered":"Karbon Sal\u0131m\u0131n\u0131 Azaltmak i\u00e7in Okyanusal Karbondioksit Depolamas\u0131"},"content":{"rendered":"\n

Ay\u015fe Sena AKDEN\u0130Z<\/strong><\/strong>
Uzman
Mavi B\u00fcy\u00fcme Politikalar\u0131 Birimi<\/em><\/em>
sena.akdeniz<\/a>@izka.org.tr<\/a><\/em><\/em><\/p>\n\n\n\n

S\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir kalk\u0131nma hedeflerinden on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc olan \u201ciklim eylemi\u201d, iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi ile m\u00fccadele i\u00e7in acil aksiyon al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fine vurgu yapmaktad\u0131r. Bunun sebebi ise, son y\u00fcz y\u0131lda h\u0131zla artan sera gaz\u0131 sal\u0131mlar\u0131d\u0131r (Ritchie & Roser, 2020a).<\/p>\n\n\n\n

Sal\u0131nan sera gaz\u0131 miktar\u0131n\u0131n sekt\u00f6rlere g\u00f6re da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 Tablo-1\u2019de g\u00f6sterilmi\u015ftir. Tablodan da g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi \u00fczere, sera gaz\u0131 sal\u0131mlar\u0131na kaynakl\u0131k eden 7 ana sekt\u00f6r; ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131k faaliyetleri, yap\u0131larda enerji kullan\u0131m\u0131, end\u00fcstriyel enerji kullan\u0131m\u0131, di\u011fer alanlarda enerji kullan\u0131m\u0131, end\u00fcstriyel \u00fcretim, tar\u0131msal aktiviteler, orman ve arazi kullan\u0131m\u0131 ve at\u0131k \u00fcretimi \u015feklinde s\u0131ralanmaktad\u0131r. Bu sekt\u00f6rlerin \u00fcretim s\u00fcre\u00e7leri s\u0131ras\u0131nda, enerji ve \u0131s\u0131nma amac\u0131yla yak\u0131t yakarak, tar\u0131msal aktiviteler sonucunda veya olu\u015fturulan at\u0131klar\u0131n bertaraf edilmesi s\u0131ras\u0131nda sera gaz\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu sera gazlar\u0131n\u0131n tutulabilmesi evler veya tar\u0131m arazileri gibi geni\u015f alanlarda bir\u00e7ok noktadan sal\u0131m yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in (noktasal olmayan kaynak) zor olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Di\u011fer yandan, end\u00fcstriyel veya enerji \u00fcretim tesisleri gibi belirli noktalardan yap\u0131lan sera gaz\u0131 sal\u0131mlar\u0131n\u0131n (noktasal kaynak) g\u00fcn\u00fcm\u00fcz teknolojileriyle tutulabilmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr (Ritchie, 2020). Noktasal sera gaz\u0131 \u00fcretimi; end\u00fcstriyel enerji kullan\u0131m\u0131, end\u00fcstriyel \u00fcretim, at\u0131k \u00fcretimi ana sekt\u00f6rleri ile di\u011fer alanlarda enerji kullan\u0131m\u0131 ana sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn de bir k\u0131sm\u0131n\u0131 i\u00e7ermektedir. Toplam sera gaz\u0131 sal\u0131m\u0131 i\u00e7erisinde de\u011ferlendirildi\u011finde, noktasal sera gaz\u0131 \u00fcretiminin toplam sal\u0131m\u0131n yar\u0131s\u0131na yak\u0131n bir paya sahip oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Tablo 1: Sekt\u00f6rlere g\u00f6re Sera Gaz\u0131 Emisyonu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kaynak:<\/strong> Ritchie, 2020<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Geli\u015fen teknolojiler ve end\u00fcstrile\u015fme ile birlikte h\u0131z kazanan sera gaz\u0131 sal\u0131m\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 karbondioksit sal\u0131m\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. 2020 verilerine g\u00f6re, karbondioksit sal\u0131m\u0131 toplam sera gaz\u0131 sal\u0131m\u0131n\u0131n y\u00fczde 74,4\u2019\u00fcn\u00fc olu\u015fturmaktad\u0131r (Ritchie & Roser, 2020a). 2019 y\u0131l\u0131nda d\u00fcnya \u00fczerinden sal\u0131nan toplam karbondioksit miktar\u0131 36,44 milyar ton olarak hesaplanm\u0131\u015ft\u0131r (Ritchie & Roser, 2020b). Bu de\u011ferin 399,3 milyon tonu ise T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan sal\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r (T\u00dc\u0130K, 2021).<\/p>\n\n\n\n

1750\u2019lerden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar artarak devam eden sera gaz\u0131 sal\u0131mlar\u0131 sebebiyle iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr etkileri ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Atmosfere karbondioksit sal\u0131m\u0131n\u0131n azalt\u0131lmas\u0131 iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi ile ilgili hedefler do\u011frultusunda at\u0131lmas\u0131 gereken bir ad\u0131md\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde karbondioksit sal\u0131m\u0131n\u0131n azalt\u0131lmas\u0131 ve \u00fcretilen miktar\u0131n do\u011fru bir bi\u00e7imde bertaraf edilmesi i\u00e7in farkl\u0131 y\u00f6ntem aray\u0131\u015flar\u0131 devam etmektedir. Okyanusal karbondioksit depolama (Biological Carbon Sequestration) bu metotlardan birisidir.<\/p>\n\n\n\n

Karbon tutma i\u015flemi yanma \u00f6ncesi (pre-combustion), yanma sonras\u0131 (post-combustion) ve oxiyak\u0131t yakma (oxyfuel combustion) olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 farkl\u0131 metotla yap\u0131labilir. Yanma \u00f6ncesi karbondioksit tutma i\u015fleminde, yanma i\u015flemi tamamlanmadan \u00e7\u0131kan karbon monoksit gaz\u0131, \u00e7evrim reakt\u00f6r\u00fcnde karbondioksite d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Daha sonra elde edilen karbondioksit gaz\u0131 tutulur.<\/p>\n\n\n\n

Yanma sonras\u0131 karbondioksit tutma i\u015flemi, yak\u0131t\u0131n yanmas\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftikten sonra a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan gazdan \u00e7\u00f6z\u00fcc\u00fc yard\u0131m\u0131yla (genellikle) karbondioksit yakalanmas\u0131 i\u015flemidir. Oxiyak\u0131t yakma karbondioksit tutma i\u015fleminde ise, havadaki oksijen ayr\u0131l\u0131r ve yak\u0131t hava yerine direk oksijenle yak\u0131l\u0131r. Daha sonras\u0131nda \u00e7\u0131kan karbondioksit tutulur. Karbon tutma metotlar\u0131n\u0131n \u015fematik g\u00f6sterimi \u015eekil-1, 2 ve 3\u2019de verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eekil 1:<\/strong> Yanma \u00d6ncesi (Pre-combustion) Karbon Tutumu<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

\u015eekil 2:<\/strong> Yanma Sonras\u0131 (Post-combustion) Karbon Tutumu<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

\u015eekil 3:<\/strong> Oxiyak\u0131t Yakma (Oxyfuel Combustion) Karbon Tutumu<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kaynak: <\/strong>Karbon Yakalama ve Depolama Nedir?<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Karbon tutum i\u015flemi noktasal olarak karbondioksit sal\u0131m\u0131 yapan kaynaklarda m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu kaynaklara yak\u0131t kullanan santraller veya yak\u0131t kullanan, \u00fcretim yapan end\u00fcstriler \u00f6rnek olarak g\u00f6sterilebilir. Tutma i\u015fleminin hangi metotla yap\u0131laca\u011f\u0131 karbondioksit \u00fcretimi yapan tesise ve kulland\u0131\u011f\u0131 yak\u0131t\u0131n tipine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Karbondioksitin baca gaz\u0131ndan ayr\u0131lmas\u0131nda absorpsiyon prosesi yayg\u0131n olarak kullan\u0131l\u0131r. Bu i\u015flemde tutulan baca gaz\u0131 so\u011futulur ve alkali bir \u00e7\u00f6z\u00fcc\u00fcn\u00fcn i\u00e7erisine verilir. Is\u0131 de\u011fi\u015fimi ile s\u0131y\u0131r\u0131c\u0131da (stripper) gaz \u00e7\u00f6z\u00fcc\u00fcden ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Bas\u0131n\u00e7la s\u0131v\u0131 formda tutularak bertaraf edilir (Zhang et al., 2018).<\/p>\n\n\n\n

Karbondioksit gaz\u0131n\u0131 yakalamaktaki ama\u00e7, atmosfere sal\u0131m\u0131na engel olmak ve daha \u00e7evreci bir metotla gaz\u0131 bertaraf etmektir. Tutulan karbondioksit bo\u015falt\u0131lm\u0131\u015f petrol veya gaz rezervlerinin yerine (jeolojik depolama) veya belirli bir derinlikten sonra okyanus veya deniz diplerine (okyanusal depolama) enjekte edilebilmektedir. Tutulan bu karbondioksit boru hatlar\u0131yla, gemilerle veya tankerlerle ta\u015f\u0131nabilir.<\/p>\n\n\n\n

Okyanuslar y\u0131lda yakla\u015f\u0131k 7 Petagram (1 Petagram= 1 Gigaton= 1015 <\/sup>gram) karbondioksit tutabilme kapasitesine sahiptir. Do\u011fal dengede, \u00e7\u00f6z\u00fcnm\u00fc\u015f karbondioksit dif\u00fczyon yoluyla atmosferden okyanus y\u00fczeyine ge\u00e7er. Okyanus y\u00fczeyleri canl\u0131 \u00e7e\u015fitlili\u011fi sebebiyle okyanuslar\u0131n en verimli alanlar\u0131 kabul edilir. Y\u00fczeyde tutulan bu karbondioksit y\u00fczey suyunun pH derecesini d\u00fc\u015f\u00fcrerek asitli\u011fini art\u0131r\u0131r. Okyanusal karbondioksit depolamas\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan metotta ise, karbondioksiti okyanus derinliklerine do\u011fru yayarak y\u00fczeydeki etkisinin minimize edilmesi ama\u00e7lanmaktad\u0131r (Chow, 2014).<\/p>\n\n\n\n

Okyanusal karbondioksit depolamas\u0131 metodu i\u00e7in \u015eekil-4 de \u2018\u00c7\u00f6z\u00fcnme Tipi\u2019 ve \u2018G\u00f6l Modeli\u2019 olarak adland\u0131r\u0131lan iki ayr\u0131 model mevcuttur. \u00c7\u00f6z\u00fcnme tipi modelinde ta\u015f\u0131nan karbondioksit, k\u0131y\u0131dan uzanan bir boru veya bir gemi yard\u0131m\u0131yla okyanusta 1000 metre derinli\u011fe enjekte edilir. G\u00f6l modeli ad\u0131 verilen modelde ise, k\u0131y\u0131dan boru veya a\u00e7\u0131kta kurulan platform yard\u0131m\u0131yla karbondioksit okyanusta 3000 metre derinlikten enjekte edilmektedir. G\u00f6l modeli ideal durum olup maliyet a\u00e7\u0131s\u0131ndan y\u00fcksek b\u00fct\u00e7e gerektirmesi sebebiyle \u00e7ok fazla tercih edilmemektedir (IPCC, 2005).<\/p>\n\n\n\n

Tipik okyanus s\u0131cakl\u0131k ve bas\u0131nc\u0131nda, karbondioksit 500 ile 2700 metre aras\u0131nda s\u0131v\u0131 formda, sudan daha az yo\u011funlukta y\u00fczer halde bulunmaktad\u0131r (Chow, 2014). G\u00fcvenli derinlikte olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu metotta karbondioksit en az 1000 metre derinlikten enjekte edilmelidir. Okyanus ko\u015fullar\u0131 ve bas\u0131n\u00e7 sebebiyle bu derinlikten enjekte edilen karbondioksit s\u0131v\u0131 halde herhangi bir de\u011fi\u015fime u\u011framadan okyanus i\u00e7erisinde kalabilmektedir. Yeterli derinlikte enjekte edilmedi\u011finde karbondioksit gaz formuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcp kabarc\u0131klar halinde y\u00fckselip sudan atmosfere ge\u00e7mektedir (IPCC, 2005). 2700 metreden daha derinde ise, karbondioksit sudan daha yo\u011fun formda bulunup batmaktad\u0131r(Chow, 2014). Bu sebepten g\u00f6l modeli daha g\u00fcvenli olan ideal durumdur. <\/p>\n\n\n\n

\u015eekil 4:<\/strong> Okyanusal Karbondioksit Depolamas\u0131nda Kullan\u0131lan De\u015farj Y\u00f6ntemleri<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kaynak:<\/strong> IPCC, 2005<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Yap\u0131lan modellemelerde, laboratuvar ve okyanus deneylerinde enjekte edilen karbondioksitin suda b\u00f6lgesel olarak pH d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcne sebep oldu\u011fu bilinmektedir. B\u00f6lgesel bu d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn deniz ekosisteminde canl\u0131lar\u0131n daha az varl\u0131k g\u00f6sterdikleri derinliklerde kabul edilebilir oldu\u011fu \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir. Bunun yan\u0131 s\u0131ra s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fmalarda hala metodun potansiyel etkileri ara\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r (IPCC, 2005). Bu metodun yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 halinde \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki birka\u00e7 y\u00fczy\u0131lda atmosferdeki karbondioksit miktar\u0131ndaki art\u0131\u015f\u0131n yava\u015flayaca\u011f\u0131 beklenmektedir. \u00d6te yandan, enjekte edilen karbondioksitten %15 ile %34 aras\u0131 bir oran\u0131n 300 ile 1000 y\u0131l aras\u0131nda de\u011fi\u015fen bir zaman diliminde tekrardan atmosfere ula\u015fabilece\u011fi de \u00f6ng\u00f6r\u00fcler aras\u0131nda yer almaktad\u0131r (Chow, 2014).<\/p>\n\n\n\n

Karbondioksit \u00fcretiminin azalt\u0131lmas\u0131 temel hedef olsa da geli\u015fen teknoloji ve end\u00fcstrilerle mevcut miktar\u0131n azalt\u0131lmas\u0131 pek m\u00fcmk\u00fcn olmamaktad\u0131r. \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi ile m\u00fccadelede ikinci se\u00e7enek karbondioksitin bertaraf metodunun de\u011fi\u015ftirilmesidir. \u0130leriye y\u00f6nelik etkileri hala ara\u015ft\u0131r\u0131lmakta olsa da Okyanusal Karbondioksit Depolamas\u0131 uygulanabilir metotlardan biri olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu metotta do\u011fada do\u011fal bir element olarak y\u00fcksek miktarda bulunan karbonun, insan aktiviteleri sonucunda gaz formunda atmosfere kar\u0131\u015fmas\u0131 \u00f6nlenmek istenmektedir. Atmosfer yerine okyanus ve denizlere y\u00f6nlendirilen karbondioksitin su i\u00e7erisinde tepkimeye ve de\u011fi\u015fime u\u011framadan durmas\u0131 ama\u00e7lanmaktad\u0131r. Atmosfere kar\u0131\u015fan karbondioksit miktar\u0131n\u0131n bertaraf edilebilir seviyelerde tutulmas\u0131n\u0131n ya\u015fanan iklim anomalilerini, yer\u00fcst\u00fc su kaynaklar\u0131ndaki s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131n\u0131 ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin di\u011fer y\u0131k\u0131c\u0131 etkilerini yava\u015flataca\u011f\u0131 beklenmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a:<\/strong><\/p>\n\n\n\n