{"id":916,"date":"2021-07-02T12:15:17","date_gmt":"2021-07-02T12:15:17","guid":{"rendered":"http:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/?p=916"},"modified":"2021-07-02T12:15:20","modified_gmt":"2021-07-02T12:15:20","slug":"denizel-istilaci-yabanci-turler-ve-etkileri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/index.php\/2021\/07\/02\/denizel-istilaci-yabanci-turler-ve-etkileri\/","title":{"rendered":"Denizel \u0130stilac\u0131 Yabanc\u0131 T\u00fcrler ve Etkileri"},"content":{"rendered":"\n

E. Mustafa \u00dcST\u00dcNEL<\/strong><\/strong>
Uzman
Proje Uygulama ve \u0130zleme Birimi<\/em><\/em>
mustafa.ustunel<\/a>@izka.org.tr<\/a><\/em><\/em><\/p>\n\n\n\n

D\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok \u00fclkesinde sucul-karasal bitkiler, memeliler, ku\u015flar, s\u00fcr\u00fcngenler, mikro organizmalar, amfibiler ve bal\u0131klar\u0131 i\u00e7erisine alan y\u00fczlerce canl\u0131 t\u00fcr\u00fc \u201cistilac\u0131, yay\u0131l\u0131mc\u0131 veya yabanc\u0131, egzotik t\u00fcr\u201d olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. \u0130stilac\u0131 yabanc\u0131 t\u00fcrler, bir ekosisteme herhangi bir nedenle \u00fclke i\u00e7inden veya d\u0131\u015f\u0131ndan sonradan eklenmi\u015f olan ve belli bir s\u00fcre zarf\u0131nda oradaki biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fi do\u011frudan veya dolayl\u0131 olarak olumlu-olumsuz etkileyerek ekosistemde bask\u0131n hale gelen t\u00fcrler olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r (TOB, 2018).<\/p>\n\n\n\n

Yabanc\u0131 ve istilac\u0131 t\u00fcr kavramlar\u0131 \u00e7o\u011funlukla ayn\u0131 anlamda kullan\u0131lmaktad\u0131r. Fakat istilac\u0131 t\u00fcrler yabanc\u0131 t\u00fcrler i\u00e7erisinde yer almakla birlikte yabanc\u0131 t\u00fcrlerin tamam\u0131n\u0131n istilac\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek do\u011fru de\u011fildir. Burada \u00f6nemli olan hangilerinin istilac\u0131 tav\u0131r sergileyeceklerini tahmin edebilmektedir. T\u00fcrler ilk bak\u0131\u015fta ‘zarars\u0131z’ g\u00f6r\u00fclebilmekte, fakat gerekli \u015fartlar olu\u015ftu\u011funda istilac\u0131 tav\u0131rlar sergileyebilmektedir (IUCN, 2018). Bu gibi yabanc\u0131 t\u00fcrler genelde Karadeniz gibi bozulmu\u015f, biyolojik \u00e7e\u015fitlilik seviyesi d\u00fc\u015f\u00fck ekosistemlerde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc bozulmu\u015f ekosistemlerde bu tip istilalar genelde istilac\u0131 t\u00fcrlerin h\u0131zl\u0131 yay\u0131l\u0131mlar\u0131yla sonu\u00e7lan\u0131r. Biyolojik \u00e7e\u015fitlilik a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin alanlarda, yerli canl\u0131 t\u00fcrlerinden baz\u0131lar\u0131 beslenme \u015fekillerini bu yeni istilac\u0131ya kayd\u0131rarak istilac\u0131 t\u00fcr\u00fc dengede tutabilirler. Oysa bozulmu\u015f ekosistemlerde b\u00f6ylesi bir i\u015fleyi\u015f g\u00f6r\u00fclmez. Ayr\u0131ca, istilac\u0131 t\u00fcr\u00fcn bu yeni alanda, kendisiyle rekabet etmeye ya da kendisi \u00fczerinden beslenmeye evrimle\u015fmi\u015f di\u011fer t\u00fcrler bulunmad\u0131\u011f\u0131ndan canl\u0131, alandaki kaynaklar\u0131 herhangi bir k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 etken olmaks\u0131z\u0131n t\u00fcketerek \u00e7o\u011falabilmektedir (\u00d6zdemir vd, 2007).<\/p>\n\n\n\n

Yukar\u0131da de\u011finildi\u011fi \u00e7er\u00e7evede; yabanc\u0131 t\u00fcr ve istilac\u0131 yabanc\u0131 t\u00fcr \u015feklinde bir ayr\u0131ma gidilerek her iki kavram i\u00e7in farkl\u0131 tan\u0131mlamalar yap\u0131labilmektedir. Yabanc\u0131 t\u00fcr kavram\u0131 ge\u00e7mi\u015fte ya da g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kendi do\u011fal \u00e7evrelerinin ve (do\u011fal olarak yerle\u015femeyecekleri ya da do\u011frudan veya dolayl\u0131 olarak tan\u0131\u015ft\u0131r\u0131lma ya da insan m\u00fcdahalesi d\u0131\u015f\u0131nda istila edemeyecekleri) yay\u0131lma potansiyelinin d\u0131\u015f\u0131nda kalan alanlarda ya\u015fayan (yerli olmayan, yabanc\u0131, egzotik) t\u00fcrleri, alt t\u00fcrleri ya da taksonlar\u0131 ifade etmektedir. \u0130stilac\u0131 yabanc\u0131 t\u00fcr ise, “Do\u011fal ya da yar\u0131 do\u011fal ekosistemler ya da habitatlara yerle\u015fen, yerle\u015ftikleri b\u00f6lgelerde say\u0131 ve kaplad\u0131klar\u0131 alan bak\u0131m\u0131ndan giderek artarak de\u011fi\u015fime yol a\u00e7an ve sonu\u00e7 olarak do\u011fal biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fi tehdit eden t\u00fcrler” \u015feklinde tan\u0131mlanmaktad\u0131r (IUCN, 2012).<\/p>\n\n\n\n

Denizel \u0130stilac\u0131 T\u00fcrler Ve Yay\u0131lma Yollar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Deniz habitatlar\u0131 farkl\u0131 hayvan, bitki ve mikroorganizma t\u00fcrlerine ev sahipli\u011fi yapmakta, bu t\u00fcrler birbirlerinden ayr\u0131 b\u00f6lgelerde, do\u011fal engellerle ayr\u0131lm\u0131\u015f bir \u015fekilde geli\u015fmektedir. Fakat denizcilik, havayolu seyahati ve di\u011fer ula\u015f\u0131m ya da ula\u015ft\u0131rma gibi y\u00f6ntemlerle insanlar s\u00f6z konusu engelleri a\u015fmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Sonu\u00e7 olarak t\u00fcrler bug\u00fcn do\u011fal s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ge\u00e7erek yeni b\u00f6lgelere g\u00f6\u00e7 edebilmektedir. En k\u00fc\u00e7\u00fc\u011f\u00fcnden en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcne, t\u00fcm organizmalar birer istilac\u0131 olabilmektedir (IUCN, 2018).  <\/p>\n\n\n\n

D\u00fcnya genelinde bal\u0131klar, yenge\u00e7ler, midyeler, istiridyeler, mercanlar, deniz f\u0131skiyeleri, deniz yosunlar\u0131, deniz \u00e7ay\u0131rlar\u0131 ya da batakl\u0131k \u00e7ay\u0131rlar\u0131 ve hastal\u0131\u011fa neden olan mikroskobik patojenler farkl\u0131 b\u00f6lgelere tan\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmalar\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ciddi zararlara yol a\u00e7an deniz canl\u0131lar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131d\u0131r. Tarakl\u0131 denizanas\u0131, deniz salyangozu, katil yosun, su s\u00fcmb\u00fcl\u00fc en tehlikeli; balon bal\u0131\u011f\u0131, aslan bal\u0131\u011f\u0131, sokar bal\u0131\u011f\u0131 ve zehirli omurgas\u0131zlar (deniz kestanesi, deniz \u00e7\u0131yan\u0131) en zehirli istilac\u0131lar aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Tan\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f t\u00fcrler olarak da tan\u0131mlanan istilac\u0131 yabanc\u0131 t\u00fcrlerin yay\u0131lmalar\u0131 kas\u0131tl\u0131 (istemli) ve kas\u0131ts\u0131z (istemsiz) tan\u0131\u015ft\u0131rma \u015fekilde olabilmektedir. \u0130stemsiz tan\u0131\u015ft\u0131rmalarda t\u00fcrler, ticaret, seyahat ve ula\u015f\u0131m gibi nedenlerle birer otostop\u00e7u ya da ka\u00e7ak yolcu olarak yeni alanlara giri\u015f yapmaktad\u0131r. Bu tan\u0131\u015ft\u0131rma genellikle b\u00fcy\u00fck gemilerden kaynaklanan balast sular\u0131n\u0131n ta\u015f\u0131nmas\u0131 ve gemiler, yatlar ve k\u00fc\u00e7\u00fck teknelerin g\u00f6vdelerine yap\u0131\u015farak seyahat etme \u015feklinde ger\u00e7ekle\u015fmektedir. \u00d6zellikle balast sular\u0131n\u0131n ta\u015f\u0131nmas\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn t\u00fcr tan\u0131\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n birinci nedeni olarak g\u00f6r\u00fclmektedir (IUCN, 2018).<\/p>\n\n\n\n

Balast suyu, t\u00fcm gemilerde, \u00f6zellikle tanker ve d\u00f6kme y\u00fck ta\u015f\u0131yan gemilerde, bo\u015f seyir veya gerekli oldu\u011funda, balast tanklar\u0131na al\u0131nan ve temel olarak gemi dengesini korumaya, yap\u0131sal gemi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn deniz ko\u015fullar\u0131nda tehlikeli bir duruma gelecek zorlamalardan ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik bir a\u011f\u0131rl\u0131k olarak kullan\u0131lan deniz suyuna verilen isimdir (K\u00f6rpe, 2009). Gemiler bu \u015fekilde kirlilik i\u00e7ermeyen ancak i\u00e7erisinde milyonlarca farkl\u0131 mikroorganizma ve patojen i\u00e7eren deniz suyunu ait olmad\u0131\u011f\u0131 alanlara ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Gemilerin balast sular\u0131yla ta\u015f\u0131nan t\u00fcrler; bakteriler ve di\u011fer mikroorganizmalar, planktonlar, k\u00fc\u00e7\u00fck omurgas\u0131zlar ve yumurtalar olabilece\u011fi gibi kistler ve larvalar gibi \u00e7e\u015fitli t\u00fcrlere ait organizmalar da olabilir. Deniz canl\u0131lar\u0131n\u0131n hemen hemen t\u00fcm t\u00fcrleri hayat \u00e7evrimlerinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde planktonik olmaktad\u0131r. Bu y\u00fczden, ergin halde tanklara giremeyecek kadar b\u00fcy\u00fck olan bir\u00e7ok t\u00fcr gemilerin balast al\u0131m devrelerinden ve pompalar\u0131ndan planktonik haldeyken giri\u015f yaparak her tarafa rahatl\u0131kla yay\u0131labilmektedirler (A\u015f\u0131ko\u011flu,  2014). D\u00fcnya ticareti gere\u011fi her y\u0131l yakla\u015f\u0131k olarak 12 milyar ton balast suyu yer de\u011fi\u015ftirirken sadece balast sular\u0131 ile herhangi bir anda t\u00fcm d\u00fcnyada biyo-co\u011frafik b\u00f6lgeler aras\u0131nda ta\u015f\u0131nan farkl\u0131 t\u00fcr say\u0131s\u0131 7000-10.000\u2018i bulmaktad\u0131r, hatta ge\u00e7ebilmektedir (Toku\u015f, 2019).<\/p>\n\n\n\n

Deniz ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131 kaynakl\u0131 yabanc\u0131 t\u00fcr ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131n bir di\u011fer \u015fekli \u201cyap\u0131\u015fma\u201dd\u0131r. Bir\u00e7ok yabanc\u0131 t\u00fcr gemilerin alt k\u0131s\u0131mlar\u0131na ya da g\u00f6vdelerine tutunmakta ve uzun mesafelerde seyahat edebilmektedir. G\u00fcney Pasifik ya da Hint Okyanusu adalar\u0131 gibi baz\u0131 b\u00f6lgelerde ise gemi g\u00f6vdeleri, balast sular\u0131ndan daha \u00f6nemli bir ta\u015f\u0131ma mekanizmas\u0131d\u0131r. Yabanc\u0131 organizmalar\u0131n g\u00f6vdeye yap\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla ge\u00e7mi\u015fte tributilin i\u00e7eren boyalar kullan\u0131lm\u0131\u015f, fakat bu boya t\u00fcr\u00fcn\u00fcn kullan\u0131m\u0131 bir\u00e7ok \u00fclkede \u00e7evresel nedenlerle sonland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (IUCN, 2018).<\/p>\n\n\n\n

Do\u011fal bir engelin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 yolu ile de kas\u0131ts\u0131z tan\u0131\u015ft\u0131rma ger\u00e7ekle\u015febilmektedir. Co\u011frafi engellerle ayr\u0131lm\u0131\u015f olan su ortamlar\u0131 abiyotik ko\u015fullar bak\u0131m\u0131ndan (iklim, tuzluluk vb.) farkl\u0131 olmalar\u0131ndan dolay\u0131 farkl\u0131 t\u00fcrleri bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Ancak bu engel kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda iki taraftan da canl\u0131 t\u00fcrleri ge\u00e7i\u015f yapar. Yeni ortama uyum sa\u011flayabilen t\u00fcrler bu ortama yerle\u015ferek yerli t\u00fcrlerle rekabete girerler ve \u00e7o\u011funlukla kazanan yabanc\u0131 t\u00fcrler olur (Polat vd., 2011).<\/p>\n\n\n\n

S\u00fcvey\u015f Kanal\u0131\u2019n\u0131n 19. y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131na do\u011fru a\u00e7\u0131lmas\u0131 ve Aswan Baraj\u0131\u2019n\u0131n Nil nehri \u00fczerinde kurulmas\u0131 sonucunda, tropikal \u00f6zellikli K\u0131z\u0131ldeniz ile subtropikal \u00f6zellikli Akdeniz aras\u0131ndaki co\u011frafik engeller kalkm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece Hint-Pasifik k\u00f6kenli t\u00fcrler Do\u011fu Akdeniz\u2019e g\u00f6\u00e7 etmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r (Erg\u00fcden vd.,2015). S\u00fcvey\u015f Kanal\u0131\u2019n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131yla 986 yabanc\u0131 t\u00fcr Akdeniz\u2019e gelmi\u015ftir. Do\u011fu Akdeniz\u2019de 775 t\u00fcr yabanc\u0131 t\u00fcr varken, \u00fclkemizin Do\u011fu Akdeniz sular\u0131nda ise, yabanc\u0131 t\u00fcr say\u0131s\u0131 450\u2019ye yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Akdeniz\u2019de bu t\u00fcrlerin yakla\u015f\u0131k %70\u2019i S\u00fcvey\u015f Kanal\u0131 ile gelirken, Karadeniz\u2019e gelen yabanc\u0131 t\u00fcrlerinde yakla\u015f\u0131k %80\u2019i balast sular\u0131yla gelmi\u015ftir (Uysal, 2016).<\/p>\n\n\n\n

Kas\u0131tl\u0131 tan\u0131\u015ft\u0131rmalar ise, organizmalar\u0131n planl\u0131 bir \u015fekilde ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 tan\u0131\u015ft\u0131rmalard\u0131r. Av say\u0131s\u0131n\u0131n artt\u0131r\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla sal\u0131verilen bal\u0131k t\u00fcrleri, \u00e7amur tabakalar\u0131n\u0131n ya da kumullar\u0131n y\u00f6netimi i\u00e7in farkl\u0131 b\u00f6lgelere tan\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan bitkiler kas\u0131tl\u0131 tan\u0131\u015ft\u0131rma \u00f6rnekleridir. Deniz canl\u0131lar\u0131 yeti\u015ftiricilik amac\u0131 ile de farkl\u0131 b\u00f6lgelere tan\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilmektedir. Bu durum iki \u015fekilde tehlike arz etmektedir. Ta\u015f\u0131nan t\u00fcrler bulunduklar\u0131 yerlerden ka\u00e7abilmekte ve yerli t\u00fcrler, ekosistem i\u015flevleri ya da ge\u00e7im kaynaklar\u0131 i\u00e7in birer tehdit haline gelebilmektedir. Ta\u015f\u0131nan stoklarda bulunan patojenler ya da parazitler ise yine yerli ve ticari ama\u00e7la kullan\u0131lan t\u00fcrlere bula\u015fabilmekte ve hatta insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 riske atabilmektedir (IUCN, 2018).<\/p>\n\n\n\n

Denizel \u0130stilac\u0131 Yabanc\u0131 T\u00fcrlerin Etkileri<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130stilac\u0131 t\u00fcrlerin vermi\u015f olduklar\u0131 zararlara ili\u015fkin bir\u00e7ok \u00f6rnek vermek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. G\u00f6\u00e7ebe denizanas\u0131 ( Rhopilema nomadica) Akdeniz’e S\u00fcvey\u015f Kanal\u0131 \u00fczerinden giri\u015f yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu t\u00fcr, her yaz mevsiminde Do\u011fu Akdeniz k\u0131y\u0131lar\u0131nda geni\u015f s\u00fcr\u00fcler halinde ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Baz\u0131 \u00f6rneklerde metre kare ba\u015f\u0131na 25 denizanas\u0131n\u0131n d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc, 1 km uzunlu\u011funda bir ‘denizanas\u0131 \u015feridinin’ olu\u015ftu\u011fu g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu denizanalar\u0131 ve benzeri canl\u0131lar bal\u0131k a\u011flar\u0131n\u0131n g\u00f6zlerini t\u0131kamakta, bal\u0131k\u00e7\u0131lara zarar vermektedir. Karadeniz\u2019de bilinen en b\u00fcy\u00fck tehditlerden biri, 1980\u2019li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda Kuzey Denizi\u2019nden balast sular\u0131 ile Karadeniz\u2019e ula\u015fan Amerikan Kteneforu\u2019dur (Mnemiopsis leidyi). Genel olarak bal\u0131k yumurtas\u0131, bal\u0131k larvas\u0131 ve bal\u0131klar\u0131n beslenmesinde ticari olarak \u00f6nem ta\u015f\u0131yan zooplanktonlarla beslenen bu t\u00fcr\u00fcn Karadeniz\u2019deki bu denli yo\u011fun mevcudiyetinin b\u00f6lge ekosistemine ve ekonomisine etkisi y\u0131k\u0131c\u0131 d\u00fczeyde olmu\u015ftur (Akdo\u011fan, 2018). Mnemiopsis\u2019in varl\u0131\u011f\u0131ndan en \u00e7ok etkilenen t\u00fcrlerin ba\u015f\u0131nda bal\u0131klar gelmektedir. Bu t\u00fcr\u00fcn istilas\u0131 Karadeniz\u2019deki olumsuz ekolojik durumlarla birle\u015fince 1980\u2019lerden itibaren zooplankton yetersizli\u011fi nedeniyle ilk olarak bal\u0131k boylar\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fclmeye ve daha sonraki y\u0131llarda stoklarda \u00f6nemli miktarlarda azalmaya neden olmu\u015ftur (\u00d6zdemir vd, 2007).<\/p>\n\n\n\n

\u0130stilac\u0131 denizanalar\u0131n\u0131n olumsuz etkileri sadece bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k ve biyo\u00e7e\u015fitlilik \u00fczerinde de\u011fildir. Yerli ve yabanc\u0131 turistler zehirli ve yak\u0131c\u0131 denizanalar\u0131 ile temas etmesi halinde \u00f6zellikle ya\u015fl\u0131 ve bebekler ba\u015fta olmak \u00fczere ciddi sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131 ya\u015famaktad\u0131rlar. Bu durum deniz turizmini olumsuz etkilemektedir (TUDAV, 2017).<\/p>\n\n\n\n

Balast sular\u0131 nedeniyle meydana gelen en y\u0131k\u0131c\u0131 olaylardan biri de 1991 y\u0131l\u0131nda Vibrio Cholera mikrobu ta\u015f\u0131yan balast sular\u0131n\u0131n Peru\u2019da bo\u015falt\u0131lmas\u0131 ve bu mikrobun Peru\u2019da i\u00e7me sular\u0131na kar\u0131\u015fmas\u0131 sonucu olmu\u015ftur. \u0130\u00e7me sular\u0131na kar\u0131\u015fan bu mikroptan dolay\u0131 1 milyona yak\u0131n insan etkilenmi\u015f ve 10.000\u2019den fazla insan \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr (Akdo\u011fan, 2018).<\/p>\n\n\n\n

\u00c7evreye, ekonomiye ve insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na zarar veren di\u011fer bir olgu ise, ‘k\u0131rm\u0131z\u0131 gelgit’ olaylar\u0131d\u0131r. K\u0131rm\u0131z\u0131 gelgitler, dinoflagellatlar olarak bilinen ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir zehir \u00fcreten mikroskobik yosunlarda ya\u015fanan patlamayla birlikte ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu zehirler istiridye, deniztara\u011f\u0131 ya da midye gibi s\u00fcz\u00fcc\u00fc t\u00fcrlerde birikmekte ve bu \u00fcr\u00fcnlerle beslenen insanlar\u0131 zehirleyebilmektedir (IUCN, 2018). Yine Akdeniz\u2019deki istilac\u0131 yabanc\u0131 t\u00fcrlerden biri olan balon bal\u0131klar\u0131n\u0131n t\u00fcketilmesi nedeniyle bir\u00e7ok zehirlenme ve \u00f6l\u00fcm vakas\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6rneklerden hareketle istilac\u0131 yabanc\u0131 t\u00fcrlerin yaratm\u0131\u015f olduklar\u0131 etkileri \u00e7evresel etkiler, ekonomik etkiler, insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve refah\u0131na y\u00f6nelik etkiler olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 ana ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130stilac\u0131 t\u00fcrlerin yerli t\u00fcrleri avlamalar\u0131, ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131 tahrip etmeleri ve onlarla ayn\u0131 ortamda rekabet halinde olmalar\u0131 gibi yerli t\u00fcrler \u00fczerinde yaratm\u0131\u015f olduklar\u0131 bask\u0131lar, do\u011fal biyo\u00e7e\u015fitlilik kayb\u0131na neden olarak \u00e7evre \u00fczerinde olumsuz etki yaratmaktad\u0131r. Yaym\u0131\u015f olduklar\u0131 parazitler, hastal\u0131klar, g\u0131da maddesi olarak t\u00fcketildiklerinde zehirlenmelere ve hatta \u00f6l\u00fcme neden olabilmeleri insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerindeki olumsuz etkileridir. Bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k ve turizm faaliyetlerini sekteye u\u011fratmalar\u0131 \u00fclke ekonomileri i\u00e7in yaratm\u0131\u015f olduklar\u0131 olumsuz etkilerdir. Dolay\u0131s\u0131yla denizel istilac\u0131 yabanc\u0131 t\u00fcrlerle m\u00fccadele biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fin korunmas\u0131, insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve refah\u0131, ekonomik kay\u0131plar\u0131n \u00f6nlenmesi bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n

Yukar\u0131da da de\u011finildi\u011fi gibi, istilac\u0131 yabanc\u0131 t\u00fcrlerin yay\u0131lmalar\u0131nda en \u00f6nemli etken balast sular\u0131d\u0131r. Balast tanklar\u0131ndaki su ile ta\u015f\u0131nan zararl\u0131 sucul istilac\u0131 t\u00fcrlerin verdikleri zararlar\u0131n boyutlar\u0131n\u0131n ciddi oldu\u011funun fark\u0131na var\u0131lmas\u0131 ile ulusal ve uluslararas\u0131 d\u00fczeyde pek \u00e7ok d\u00fczenleme ve \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Uluslararas\u0131 Denizcilik \u00d6rg\u00fct\u00fc (IMO) taraf\u0131ndan 2004 y\u0131l\u0131nda \u00fcye \u00fclkelerin imzas\u0131na a\u00e7\u0131lan ve 9 Eyl\u00fcl 2017 tarihinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmek i\u00e7in gerekli \u015fartlar\u0131 yerine getiren Gemi Balast Sular\u0131 ve Sedimanlar\u0131n\u0131n Kontrol\u00fc ve Y\u00f6netimi Hakk\u0131nda Uluslararas\u0131 S\u00f6zle\u015fme (BWMC) ile balast suyu ar\u0131tma sistemlerinin gemilerde kullan\u0131lmas\u0131 zorunlu hale gelmi\u015ftir (Akdo\u011fan, 2018). IMO Balast Suyu S\u00f6zle\u015fmesi\u2019nde, balast suyu y\u00f6netimi \u2018Balast Suyu ve Sediman\u0131 i\u00e7erisindeki Zararl\u0131 Sucul Organizmalar\u0131n ve Patojenlerin temizlenmesi, de\u015farj\u0131 veya al\u0131nmas\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi veya zarars\u0131z hale getirilmesi amac\u0131yla tek ba\u015f\u0131na veya birle\u015fik olarak yap\u0131lan mekanik, fiziksel, kimyasal ve biyolojik i\u015flemler\u2019 olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Gemi \u00fczerinde balast suyu y\u00f6netimi burada belirtilen ama\u00e7la gemide yap\u0131lan uygulamalar\u0131n tamam\u0131n\u0131 i\u00e7ermektedir (G\u00fcney, 2018). T\u00fcrkiye, 13-17 Ekim 2014 tarihleri aras\u0131nda d\u00fczenlenen Deniz \u00c7evresini Koruma Komitesi (MEPC) 67. D\u00f6nem toplant\u0131lar\u0131nda s\u00f6zle\u015fmeyi imzalayarak, s\u00f6zle\u015fmeye taraf olan 43\u2019\u00fcnc\u00fc \u00fclke olmu\u015ftur (Akdo\u011fan, 2018).<\/p>\n\n\n\n

\u00dclkemiz a\u00e7\u0131s\u0131ndan istilac\u0131 denizel yabanc\u0131 t\u00fcrlerle m\u00fccadele hususunda at\u0131lan \u00f6nemli bir ad\u0131m da \u201c\u00d6nemli Denizel Biyolojik \u00c7e\u015fitlilik Alanlar\u0131nda \u0130stilac\u0131 Yabanc\u0131 T\u00fcrlerin Tehditlerinin De\u011ferlendirilmesi Projesi\u201d olmu\u015ftur. K\u0131saca \u201cDenizel \u0130stilac\u0131 Yabanc\u0131 T\u00fcrler Projesi<\/a>\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan proje, istilac\u0131 yabanc\u0131 t\u00fcrlerin \u00f6nlenmesi, tespit edilmesi, kontrol\u00fc ve y\u00f6netiminde g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f kapasiteler ve yat\u0131r\u0131mlarla deniz ve k\u0131y\u0131 ekosistemlerinin direncinin art\u0131r\u0131lmas\u0131 hedefi ile Tar\u0131m ve Orman Bakanl\u0131\u011f\u0131 Do\u011fa Koruma ve Milli Parklar Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc taraf\u0131ndan Birle\u015fmi\u015f Milletler Kalk\u0131nma Program\u0131 (UNDP) ile i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde K\u00fcresel \u00c7evre Fonu (GEF) finansal deste\u011fi ile y\u00fcr\u00fct\u00fclmektedir.  Bu geli\u015fmeler istila ile m\u00fccadelede \u00fclkemiz a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli ad\u0131mlar olmakla birlikte denizel istilac\u0131lar\u0131n \u00fclkemiz turizmi ve bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131na etkileri \u00fczerine \u00fcniversitelerimizin daha \u00e7ok e\u011filmesi gerekti\u011fini s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. Ayr\u0131ca istilac\u0131 yabanc\u0131 t\u00fcrlerin yay\u0131lmalar\u0131nda iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin de etkisi oldu\u011fu, dolay\u0131s\u0131yla istilac\u0131lar ile m\u00fccadelenin sadece denizler ve deniz ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6zelinde getirilen d\u00fczenlemeler ile s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmayacak \u015fekilde b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir yakla\u015f\u0131mla ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini belirtmek yerinde olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a:<\/strong><\/p>\n\n\n\n