{"id":876,"date":"2021-07-01T12:50:47","date_gmt":"2021-07-01T12:50:47","guid":{"rendered":"http:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/?p=876"},"modified":"2021-07-01T12:50:50","modified_gmt":"2021-07-01T12:50:50","slug":"liman-performans-gostergelerine-bir-bakis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/index.php\/2021\/07\/01\/liman-performans-gostergelerine-bir-bakis\/","title":{"rendered":"Liman Performans G\u00f6stergelerine Bir Bak\u0131\u015f"},"content":{"rendered":"\n

Dr. <\/strong>Sayg\u0131n Can O\u011eUZ<\/strong><\/span>
Uzman
Mavi B\u00fcy\u00fcme Politikalar\u0131 Birimi<\/em><\/em>
saygin.oguz<\/a>@izka.org.tr<\/a><\/em><\/em><\/p>\n\n\n\n

D\u00fcnya ticaretinde kritik role sahip limanlar h\u0131zl\u0131 ve etkin \u00e7al\u0131\u015fmak, verimli operasyonlar y\u00fcr\u00fctmek, bu \u015fekilde daha fazla y\u00fck \u00e7ekmek ve ticaretten daha fazla pay almak i\u00e7in rekabet halindedir. Liman faaliyet ve hizmetlerinin ba\u015far\u0131 derecesini ortaya koymak i\u00e7in olu\u015fturulan performans g\u00f6stergeleri, limanlarla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n y\u00f6neldi\u011fi \u00f6nemli bir alt alan\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Limanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck ve karma\u015f\u0131k yap\u0131lar olmas\u0131, \u00e7ok \u00e7e\u015fitli hizmetlerin bir arada sunuluyor olmas\u0131 performans \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fc g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir. Ancak hem gemiler hem de liman yap\u0131lar\u0131n\u0131n y\u00fcksek maliyetleri bu varl\u0131klar\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olabilecek en etkin ve verimli bi\u00e7imde kullan\u0131m\u0131n\u0131 zorunlu hale getirmektedir (\u0130\u015fletme Yaz\u0131lar\u0131, 2020). Liman y\u00f6netimlerine kendi faaliyetleriyle ilgili \u00f6l\u00e7\u00fcm ve g\u00f6zlemler sunmas\u0131 yan\u0131nda, performans g\u00f6stergeleri, limanlar\u0131 kullanan y\u00fck sahipleri ve armat\u00f6rlere maliyet etkenleriyle ilgili bilgi vermekte ve bu y\u00f6n\u00fcyle liman se\u00e7imi noktas\u0131nda \u00f6nemli rol oynamaktad\u0131r (Talley, 2007).<\/p>\n\n\n\n

UNCTAD\u2019a (1976) g\u00f6re liman operasyonlar\u0131n\u0131n daha iyi hale getirilmesi ve liman geli\u015fimlerinin planlanmas\u0131 ama\u00e7lar\u0131na hizmet edecek performans g\u00f6stergeleri, hesaplanmas\u0131 kolay ve anla\u015f\u0131lmas\u0131 basit istatistikler olmal\u0131d\u0131r. Finansal ve operasyonel olarak ikiye ayr\u0131lmas\u0131 \u00f6nerilen g\u00f6stergeler hem liman\u0131n gelir ve gider durumunu hem de i\u015fleyi\u015fiyle ilgili k\u0131yaslamal\u0131 bilgileri sunacakt\u0131r. Bu ba\u011flamda UNCTAD finansal boyutta gelirler ve harcamalara dair baz\u0131 g\u00f6stergeler \u00f6nerirken operasyonel anlamda y\u00fck ve s\u00fcreye dair g\u00f6stergeler ortaya koymaktad\u0131r  (UNCTAD, 1976).<\/p>\n\n\n\n

Geleneksel olarak, elle\u00e7lenen y\u00fck (tonaj veya konteyner say\u0131s\u0131) liman performanslar\u0131n\u0131n en temel g\u00f6stergesidir. Y\u00fck aktar\u0131m miktar\u0131 limanca belirlenen optimum de\u011fere yakla\u015ft\u0131k\u00e7a performans artmakta, tersi durumda aradaki farka g\u00f6re performans d\u00fc\u015fmektedir (Talley, 2007). Bu \u015fekilde i\u015f hacmi (throughput volume)<\/em>, aslen liman performans\u0131 i\u00e7in a\u00e7\u0131klama g\u00fcc\u00fc k\u0131s\u0131tl\u0131 temel bir g\u00f6sterge olmakta, y\u00fcklere dair tonaj hacimleri birle\u015ftirildi\u011finde birbirinden farkl\u0131 y\u00fcklerin bir araya gelmesi de s\u00f6z konusu olmaktad\u0131r (\u00f6rne\u011fin elle\u00e7lemesi \u00e7ok farkl\u0131 olan bir ton ham ya\u011f ile bir ton meyve suyu gibi). Ayr\u0131ca liman\u0131n verimlili\u011fi ve ekonomik etkisi konusunda y\u00fck miktar\u0131 tek ba\u015f\u0131na bir \u015fey s\u00f6yleyememekte, elle\u00e7leme miktarlar\u0131n\u0131 \u00e7o\u011fu kez uluslararas\u0131 ticaret ak\u0131\u015flar\u0131yla ilgili fakt\u00f6rler belirlemektedir (Langen, Horst ve Nijdam, 2007).<\/p>\n\n\n\n

D\u00fcnya Bankas\u0131\u2019n\u0131n (1993) benzer \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda ise liman performans g\u00f6stergeleri operasyonel performans, varl\u0131k performans\u0131 (asset performance) <\/em>ve finansal performans g\u00f6stergeleri olarak \u00fc\u00e7 grupta ele al\u0131nmaktad\u0131r. Operasyonel performans\u0131n birincil \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc gemi d\u00f6ng\u00fc s\u00fcresi (ship turn-round time) <\/em>ve limanda gemi g\u00fcn\u00fc ba\u015f\u0131na elle\u00e7lenen tonajd\u0131r. Gemi d\u00f6ng\u00fc s\u00fcresi geminin limanda kal\u0131\u015f s\u00fcresi, yani var\u0131\u015f saatinden hareket saatine kadar olan s\u00fcredir. Gemi ba\u015f\u0131na ortalama d\u00f6ng\u00fc s\u00fcresi de toplam saatin limana u\u011frayan toplam gemi say\u0131s\u0131na b\u00f6l\u00fcnmesiyle belirlenir. Bir geminin limanda kal\u0131\u015f s\u00fcresi (a) kargo hacminden, (b) sunulan imk\u00e2nlardan ve (c) kargonun bile\u015fiminden etkilendi\u011finden, gemi d\u00f6ng\u00fc s\u00fcresi sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir de\u011ferlendirme i\u00e7in tek ba\u015f\u0131na yeterli olmamaktad\u0131r (D\u00fcnya Bankas\u0131, 1993).<\/p>\n\n\n\n

Gemi performans\u0131n\u0131n daha kullan\u0131\u015fl\u0131 bir \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc, geminin limanda oldu\u011fu g\u00fcn veya saat ba\u015f\u0131na elle\u00e7lenen tonajd\u0131r. Genel kargo i\u00e7in ise performans\u0131n kullan\u0131\u015fl\u0131 bir g\u00f6stergesi adam veya saat ba\u015f\u0131na elle\u00e7lenen tonajd\u0131r. Genel kargoda sevkiyat\u0131n boyutu ve yap\u0131s\u0131 performans \u00fczerinde s\u0131k\u0131 bir etkiye sahiptir. Sevkiyat ne kadar b\u00fcy\u00fck ve homojen olursa verimlilik de o kadar b\u00fcy\u00fck olmaktad\u0131r. \u0130thalat-ihracat bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan ise \u201ckargonun limanda bekleme s\u00fcresi\u201d tek g\u00f6sterge olarak \u00f6nem kazanmaktad\u0131r. Y\u00fcksek bir bekleme s\u00fcresi, genellikle ba\u011flant\u0131 noktas\u0131nda her \u015feyin iyi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6stergesi olmakla birlikte, bekleme s\u00fcreleri a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde kargonun yap\u0131s\u0131na g\u00f6re de de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterebilir (D\u00fcnya Bankas\u0131, 1993).<\/p>\n\n\n\n

Bu tart\u0131\u015fma bize b\u00fcy\u00fck ve karma\u015f\u0131k yap\u0131lar olan limanlar\u0131n y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc operasyonlar\u0131n performans\u0131n\u0131n y\u00fck tipine, y\u00fck hacmi ve b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re de\u011fi\u015febildi\u011fini, bunun da performans \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc ve analizleri zorla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Konteyner taraf\u0131nda ise bu ta\u015f\u0131ma \u015feklinin getirdi\u011fi tektiple\u015fme ile sorunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Limanlar\u0131n en \u00f6nemli varl\u0131klar\u0131 olan r\u0131ht\u0131mlar, liman performans\u0131n\u0131n ikinci bile\u015feni olan varl\u0131k performans\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturmaktad\u0131r. Bir r\u0131ht\u0131m\u0131n kullan\u0131m derecesi, r\u0131ht\u0131m kullan\u0131m oran\u0131 (berth utilization rate)<\/em> ile \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr. R\u0131ht\u0131mdaki ger\u00e7ek \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcresinin r\u0131ht\u0131mda bulunulan s\u00fcreye oranlanmas\u0131 ile hesaplanan bu g\u00f6sterge, benzer ama\u00e7la kullan\u0131lan r\u0131ht\u0131m kullan\u0131m s\u00fcresine g\u00f6re (berth occupancy)<\/em> daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir g\u00f6stergedir. Yine r\u0131ht\u0131m ba\u015f\u0131na tonaj da performans \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. Son olarak finansal performans a\u00e7\u0131s\u0131ndan ise ola\u011fan finansal tablolardan belirlenebilen finansal g\u00f6stergelere (gelir, kar, zarar vb.) ek olarak gros tonaj ba\u015f\u0131na gelir ve harcama gibi g\u00f6stergeler \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r (D\u00fcnya Bankas\u0131, 1993).<\/p>\n\n\n\n

Afrika Ula\u015f\u0131m Politikas\u0131 Program\u0131 SSATP taraf\u0131ndan yap\u0131lan bir liman k\u0131yaslama \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, performans g\u00f6stergeleri (1) trafik, (2) \u00fcretkenlik ve (3) kalite boyutlar\u0131nda ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r (\u015eekil 1). Do\u011fu ve G\u00fcney Afrika ile Bat\u0131 ve Merkez Afrika b\u00f6lgelerinden sorumlu iki liman birli\u011finin yard\u0131m\u0131yla se\u00e7ilen on limanda, trafik ve \u00fcretkenlik g\u00f6stergeleri \u00f6zelinde bir \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fmada limanlar taraf\u0131ndan g\u00f6stergelerin birle\u015ftirilmesi\/ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 sonucu veya var olan tan\u0131m farklar\u0131 nedeni ile k\u0131yaslamalar\u0131n g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu, \u00fcretkenli\u011fin genellikle y\u00fck elle\u00e7leme \u00fcretkenli\u011fiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu, nadiren bekleme s\u00fcresinde veya gemi geri d\u00f6ng\u00fc s\u00fcresinde g\u00f6stergeler bulundu\u011fu, limanlar\u0131n \u00e7o\u011funlukla kamuya a\u00e7\u0131k detayl\u0131 raporlamalar yapmad\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7 tespitleri olarak belirtilmi\u015ftir (SSATP, 2017). Belirtilen zorluk alanlar\u0131n\u0131n liman akt\u00f6rlerinin geneli i\u00e7in ge\u00e7erli oldu\u011fu de\u011ferlendirilebilir. Bu nedenle hayata ge\u00e7irilecek \u00e7al\u0131\u015fmalarda bu t\u00fcr veri k\u0131s\u0131tlar\u0131na y\u00f6nelik politikalar uygulanmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eekil 1: SSATP taraf\u0131ndan kullan\u0131lan liman performans g\u00f6stergeleri<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kaynak: SSATP, 2017<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Avrupa\u2019n\u0131n i\u015f hacmi bak\u0131m\u0131ndan en b\u00fcy\u00fck liman\u0131 olan ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir liman y\u00f6netimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan pek \u00e7ok konuda \u00f6nc\u00fc olan Roterdam Liman\u0131 faaliyet raporu incelendi\u011finde i\u015flem hacmi, gemi u\u011fraklar\u0131, gelir, yat\u0131r\u0131mlar, pazar pay\u0131, istihdam, katma de\u011fer, kaza-olay say\u0131s\u0131 gibi se\u00e7ilmi\u015f g\u00f6stergelere yer verildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir (PRA, 2020). Bu t\u00fcr g\u00fc\u00e7l\u00fc liman i\u015fletmeleri taraf\u0131ndan performansa dair g\u00f6stergeler detayl\u0131 olarak takip edilse de kamuoyu ile payla\u015f\u0131m\u0131n ve a\u00e7\u0131k raporlaman\u0131n daha az detaya sahip g\u00f6stergeler yard\u0131m\u0131 ile yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eekil 2: Roterdam Liman\u0131 2019 Y\u0131l\u0131 Faaliyet Raporu Temel G\u00f6stergeler<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kaynak: PRA, 2019<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Avrupa limanlar\u0131 i\u00e7in temel performans g\u00f6stergelerinin belirlenmesi ve AB b\u00fcnyesindeki \u00fclkesel ve b\u00f6lgesel politikalar ile e\u015fle\u015ftirilmesi amac\u0131yla y\u00fcr\u00fct\u00fclen PORTOPIA projesi kapsam\u0131nda, liman performans g\u00f6stergelerinin a\u015fa\u011f\u0131daki \u00f6zelliklere sahip olmas\u0131 gerekti\u011fi vurgulanmaktad\u0131r (Helminen, Dooms ve Geerts, 2017).<\/p>\n\n\n\n