{"id":68,"date":"2020-04-28T16:10:43","date_gmt":"2020-04-28T16:10:43","guid":{"rendered":"http:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/?p=68"},"modified":"2020-04-29T09:58:51","modified_gmt":"2020-04-29T09:58:51","slug":"dongusel-ekonomiye-gecis-icin-etkin-bir-arac-endustriyel-simbiyoz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/index.php\/2020\/04\/28\/dongusel-ekonomiye-gecis-icin-etkin-bir-arac-endustriyel-simbiyoz\/","title":{"rendered":"D\u00f6ng\u00fcsel Ekonomiye Ge\u00e7i\u015f \u0130\u00e7in Etkin Bir Ara\u00e7: End\u00fcstriyel Simbiyoz"},"content":{"rendered":"\n

Emine Bilgen EYM\u0130RL\u0130<\/strong>
Uzman
Ye\u015fil B\u00fcy\u00fcme Politikalar\u0131 Birimi<\/em>
bilgen.eymirli@izka.org.tr<\/a><\/p>\n\n\n\n

N\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131n\u0131n ve de\u011fi\u015fen t\u00fcketim al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n devam etmesi durumunda insan hayat\u0131n\u0131n var olan mevcut kaynaklarla s\u00fcrd\u00fcr\u00fclemeyece\u011fi ger\u00e7e\u011fi bug\u00fcn pek \u00e7ok otorite taraf\u0131ndan kabul edilmekte. Bu noktada ekolojik sistemlerde g\u00f6r\u00fclen ve kaynaklar\u0131n s\u00fcrekli bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm halinde yenilendi\u011fi d\u00f6ng\u00fcsel yap\u0131n\u0131n ekonomilere uyarlanmas\u0131 ise rasyonel bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmakta. Kaynak ve enerji kullan\u0131m\u0131nda \u201cazalt, tekrar kullan ve geri kazan\u201d prensibiyle \u00fcretim ve t\u00fcketim faaliyetlerinin kapal\u0131 bir d\u00f6ng\u00fcde s\u00fcrekli dola\u015f\u0131mda kalmas\u0131n\u0131 i\u00e7eren d\u00f6ng\u00fcsel ekonomi yakla\u015f\u0131m\u0131, ham madde maliyetleri en aza indirilirken en y\u00fcksek seviyede kaynak verimlili\u011fi ve \u00e7evresel fayda sa\u011flanmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor.  <\/p>\n\n\n\n

Son y\u0131llarda ba\u015fta G\u00fcney Kore, ABD, \u00c7in ve AB \u00fclkeleri olmak \u00fczere pek \u00e7ok \u00fclkenin d\u00f6ng\u00fcsel ekonomiye ge\u00e7i\u015f i\u00e7in yap\u0131sal d\u00fczenlemeler olu\u015fturdu\u011funu ve firma d\u00fczeyinden b\u00f6lgesel ve k\u00fcresel d\u00fczeye kadar \u00e7e\u015fitli uygulama ara\u00e7lar\u0131 geli\u015ftirdi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. End\u00fcstriyel sistemlerin do\u011fadaki ekosistemlere benzer \u015fekilde birbirine ba\u011f\u0131ml\u0131 ve ili\u015fkili bir yap\u0131ya kavu\u015fturulmas\u0131na dayanan end\u00fcstriyel simbiyoz ise, bu ara\u00e7lar\u0131n en etkilisi olarak biliniyor. \u0130lk ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda firmalar aras\u0131nda at\u0131k al\u0131\u015fveri\u015fi anlam\u0131nda kullan\u0131lan kavram, zaman i\u00e7inde geli\u015ferek g\u00fcn\u00fcm\u00fczde her t\u00fcrl\u00fc at\u0131k, yan \u00fcr\u00fcn, enerji, altyap\u0131, \u00fcst yap\u0131 ve insan kaynaklar\u0131 dahil ortak kullan\u0131labilecek t\u00fcm kaynaklar\u0131n payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 ifade etmekte. Buradaki payla\u015f\u0131m, fiziksel bir payla\u015f\u0131m\u0131n \u00f6tesinde, i\u015fletmelerin uzun s\u00fcre\u00e7li ortakl\u0131klar kurmas\u0131 ve dayan\u0131\u015fma i\u00e7erisinde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 anlam\u0131na geliyor. Firmalar aras\u0131nda madde ve enerji de\u011fi\u015fimi d\u0131\u015f\u0131nda sat\u0131n alma, tasar\u0131m, lojistik, teknoloji geli\u015fimi, ekipman ve te\u00e7hizat kullan\u0131m\u0131, e\u011fitim ve sa\u011fl\u0131k hizmetleri, at\u0131k y\u00f6netimi, yasal izin ve sertifika s\u00fcre\u00e7leri gibi pek \u00e7ok alanda i\u015fbirlikleri kurulabiliyor (Ba\u015fer, 2014; \u00d6zkan, 2018).  <\/p>\n\n\n\n

\u00c7evresel sorunlara y\u00f6nelik olarak geli\u015ftirilmi\u015f bir \u00e7\u00f6z\u00fcm arac\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclse de end\u00fcstriyel simbiyoz uygulamalar\u0131 firmalara \u00f6nemli ekonomik kazan\u0131mlar da sa\u011flamakta. \u00dcretim maliyetleri d\u00fc\u015fen, at\u0131k ve yan \u00fcr\u00fcnlerden ek gelir elden firmalar kurulan i\u015fbirlikleri sonucunda yeni pazar f\u0131rsatlar\u0131 elde edebiliyorlar. End\u00fcstriyel simbiyoz at\u0131k geri kazan\u0131m\u0131 ile kirlili\u011fi kayna\u011f\u0131nda kontrol ederek \u00e7evre kalitesinin korunmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor, ayn\u0131 zamanda yarat\u0131lan yenilik\u00e7i i\u015f f\u0131rsatlar\u0131 ve yeni istihdamlar ile sosyal fayda sunuyor.  <\/p>\n\n\n\n

End\u00fcstriyel simbiyoz uygulamalar\u0131 sahada farkl\u0131 bi\u00e7imlerde g\u00f6r\u00fclebiliyor. En yayg\u0131n uygulama, \u00f6mr\u00fcn\u00fc tamamlam\u0131\u015f malzemelerin tek y\u00f6nl\u00fc olarak geri kazan\u0131m ve geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm yoluyla i\u015fletmeler aras\u0131nda de\u011ferlendirilmesi. At\u0131k de\u011fi\u015fimine dayanan bu t\u00fcr uygulamalar\u0131n \u00fclkemizde de yayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. At\u0131ksu ar\u0131tma tesisi \u00e7amurlar\u0131n\u0131n \u00e7imento end\u00fcstrisinde hammadde olarak kullan\u0131lmas\u0131, zararl\u0131 olmayan sanayi at\u0131klar\u0131n\u0131n yak\u0131larak enerji elde edilmesi, peynir alt\u0131 suyunun s\u00fct tozu \u00fcreticileri taraf\u0131ndan kullan\u0131lmas\u0131, g\u0131da at\u0131klar\u0131ndan hayvan yemi \u00fcretilmesi \u00f6rnek olarak g\u00f6sterilebilir. Baz\u0131 durumlarda ise, sahada i\u015fletmelerin b\u00fcnyelerindeki at\u0131klar\u0131 kendi proseslerine tekrar dahil ettikleri \u00f6rnekler g\u00f6r\u00fclmekte. \u0130\u015fletmeler aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir sinerji olu\u015fumuna dayanmayan bu t\u00fcr yakla\u015f\u0131mlar ne yaz\u0131k ki tam anlam\u0131yla end\u00fcstriyel simbiyoz olarak kabul edilmiyor (Chertow, 2000). <\/p>\n\n\n\n

En etkin end\u00fcstriyel simbiyoz uygulamalar\u0131n\u0131n eko-end\u00fcstriyel sanayi sitelerindeki birbirine yak\u0131n firmalar aras\u0131 olu\u015fturulan sistemlerde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. G\u00fcney Kore, \u00c7in, Japonya, Kanada ve Amerika gibi baz\u0131 \u00fclkeler sanayi b\u00f6lgelerini end\u00fcstriyel simbiyoz yakla\u015f\u0131m\u0131yla yeniden d\u00fczenlemekte. Bu arada fiziksel yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 olmayan firmalar\u0131 sanal bir a\u011fda bulu\u015fturan ve payla\u015f\u0131m yapmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan uygulamalar da bulunmakta. Ta\u015f\u0131ma maliyetlerini artt\u0131rsa da farkl\u0131 sekt\u00f6rlerin sistemde yer almas\u0131 ve payla\u015f\u0131m f\u0131rsatlar\u0131n\u0131n \u00e7oklu\u011fu bu uygulamalar\u0131 cazip k\u0131lmakta (Ba\u015fer, 2014).  <\/p>\n\n\n\n

End\u00fcstriyel simbiyoz denince akla ilk olarak Danimarka\u2019n\u0131n Kalundborg b\u00f6lgesi \u00f6rne\u011fi geliyor. 70\u2019li y\u0131llarda Kalundborg b\u00f6lgesinde faaliyet g\u00f6steren i\u015fletmeler, at\u0131klara uygulanan y\u00fcksek vergilerle ba\u015f edebilmek amac\u0131yla kendi aralar\u0131nda ortak bir \u00e7\u00f6z\u00fcm geli\u015ftirmi\u015fler ve birbirlerinin at\u0131klar\u0131n\u0131n, yan \u00fcr\u00fcnlerinin, at\u0131k su, at\u0131k buhar ve enerji gibi di\u011fer \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131n\u0131n al\u0131\u015fveri\u015fini yapmaya ba\u015flam\u0131\u015flar. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta kendili\u011finden olu\u015fan bu simbiyotik sistem bug\u00fcn b\u00f6lgesel simbiyoz merkezi taraf\u0131ndan s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcyor ve enerji, petro-kimya, biyoteknoloji, farmakoloji, \u00e7imento ve al\u00e7\u0131 sekt\u00f6rleri ile tar\u0131msal \u00fcretim sekt\u00f6rleri aras\u0131nda 20 farkl\u0131 yan \u00fcr\u00fcn\u00fcn al\u0131\u015fveri\u015fi ger\u00e7ekle\u015fiyor (Holgado, 2017). <\/p>\n\n\n\n

G\u00fcney Kore\u2019de ise, end\u00fcstriyel simbiyoz \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n merkez\u00ee y\u00f6netim taraf\u0131ndan 2005 y\u0131l\u0131nda mevcut end\u00fcstri b\u00f6lgelerinin yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ama\u00e7layan 15 y\u0131ll\u0131k Eko-End\u00fcstriyel Park Program\u0131 (EPP) ile ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u0130lk be\u015f y\u0131ll\u0131k d\u00f6nemde se\u00e7ili end\u00fcstri b\u00f6lgelerinde ba\u015flat\u0131lan pilot projelerin ekonomik ve \u00e7evresel kazan\u0131mlarla sonu\u00e7lanmas\u0131 ile simbiyotik a\u011flar \u00fclke \u00e7ap\u0131na yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Park, 2018).  <\/p>\n\n\n\n

\u0130ngiltere Ulusal End\u00fcstriyel Simbiyoz Program\u0131 (NISP) ise, ulusal \u00f6l\u00e7ekte uygulanan ilk end\u00fcstriyel simbiyoz uygulamas\u0131. Kolayla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f end\u00fcstriyel simbiyoz olarak tan\u0131mlanan bu sistem, kamu eliyle \u00fclke genelindeki t\u00fcm sekt\u00f6rlerdeki firmalar aras\u0131nda bilgisayar tabanl\u0131 bir a\u011f yap\u0131s\u0131n\u0131n kurulmas\u0131n\u0131 ve firmalar\u0131n at\u0131k ve ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 girdikleri bir veri sistemi \u00fczerinden \u00fcye firmalar aras\u0131nda end\u00fcstriyel simbiyoz i\u015fbirliklerinin olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 i\u00e7ermekte. 2002 y\u0131l\u0131nda \u00fc\u00e7 b\u00f6lgede b\u00f6lgesel kalk\u0131nma ajanslar\u0131n\u0131n fonlar\u0131yla ba\u015flat\u0131lan ve sonras\u0131nda ulusal bir programa d\u00f6n\u00fc\u015fen NISP, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde yirmiden fazla \u00fclkede uygulan\u0131yor (ISL, 2019). <\/p>\n\n\n\n

Tablo <\/strong>1<\/strong>. <\/strong>D\u00fcnyada uygulanan <\/strong>end\u00fcstriyel simbiyoz <\/strong>programlar\u0131n\u0131n <\/strong>kazan\u0131mlar\u0131<\/strong> <\/p>\n\n\n\n
<\/strong> <\/td>Kalundborg B\u00f6lgesi<\/strong> Danimarka (2015)<\/strong> <\/td>G\u00fcney Kore <\/strong> (<\/strong>2014<\/strong>) <\/strong> <\/td>NISP<\/strong> \u0130ngiltere (2013)<\/strong> <\/td><\/tr>
CO2 Emisyon Azalt\u0131m\u0131 (ton\/y\u0131l) <\/td>265.000  <\/td>299.000 <\/td>8 milyon  <\/td><\/tr>
Su Tasarrufu(ton\/y\u0131l) <\/td>3 milyon  <\/td>36 milyon <\/td>15 milyon  <\/td><\/tr>
Enerji Tasarrufu (GJ) <\/td>15 milyon  <\/td>585.760 <\/td>– <\/td><\/tr>
Hammadde tasarrufu (ton\/y\u0131l) <\/td>15 milyon (m2<\/sup>\/y\u0131l) <\/td>267.000 <\/td>12 milyon  <\/td><\/tr>
Biyok\u00fctle kazan\u0131m\u0131 (ton\/y\u0131l) <\/td>150.000  <\/td>– <\/td>9,4 milyon <\/td><\/tr><\/tbody><\/table>\n\n\n\n

Kaynak: ISL (2019), Park (2018), \u00d6zkan (2018) <\/p>\n\n\n\n

\u00dclkemizde firma \u00f6l\u00e7e\u011finde at\u0131klar\u0131n de\u011ferlendirilmesi ya da artan k\u00fcmelenme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n etkisiyle altyap\u0131, lojistik vb. kaynaklar\u0131n ortak kullan\u0131m\u0131 gibi simbiyotik \u00f6zellikler g\u00f6steren end\u00fcstriyel i\u015fbirlikleri artmakla birlikte, end\u00fcstri b\u00f6lgeleri veya ulusal \u00f6l\u00e7ekli uygulanan tam anlam\u0131yla bir end\u00fcstriyel simbiyoz program\u0131 hen\u00fcz bulunmuyor. Bunun yan\u0131nda end\u00fcstriyel simbiyoz uygulamalar\u0131na y\u00f6nelik olarak \u00e7o\u011fu kalk\u0131nma ajanslar\u0131 ve organize sanayi b\u00f6lgelerince hayata ge\u00e7irilen projeler, mali destek programlar\u0131, koordinasyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz.  <\/p>\n\n\n\n

2011-2014 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u0130skenderun K\u00f6rfezi End\u00fcstriyel Simbiyoz Projesi bu konuda yap\u0131lan ilk \u00e7al\u0131\u015fmalardan. Projede \u00e7imento, kire\u00e7, plastik, tekstil, g\u0131da gibi farkl\u0131 sekt\u00f6rlerde faaliyet g\u00f6steren 32 firma aras\u0131nda meyve posas\u0131ndan hayvan yemi \u00fcretimi, tar\u0131msal ve hayvansal at\u0131klardan enerji \u00fcretimi, pamuk tohumu at\u0131\u011f\u0131ndan at\u0131k temizleyici \u00fcretimi gibi i\u015fbirli\u011fi f\u0131rsatlar\u0131 yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (TTGV, 2015). Eski\u015fehir Organize Sanayi B\u00f6lgesi b\u00fcnyesinde ise, 2015 y\u0131l\u0131nda firmalar aras\u0131nda simbiyoz ili\u015fkilerinin olu\u015fturulmas\u0131 i\u00e7in ortak bir yaz\u0131l\u0131m haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u00e7eren proje ile ba\u015flayan \u00e7al\u0131\u015fmalar g\u00fcn\u00fcm\u00fczde devam etmekte. \u0130kili i\u015fbirliklerinin hala devam ediyor olmas\u0131 ve at\u0131k bertaraf\u0131 ile firmalar\u0131n kaynak kullan\u0131m maliyetlerinin %50 azalmas\u0131 projenin dikkat \u00e7ekici sonu\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda (EOSB, 2020).  <\/p>\n\n\n\n

Tablo <\/strong>1<\/strong>. <\/strong>\u00dclkemizde uygulanan end\u00fcstriyel simbiyoz projelerinde edinilen kazan\u0131mlar<\/strong> <\/p>\n\n\n\n
<\/strong> <\/td>Eski\u015fehir OSB ES Projeleri<\/strong> <\/td>\u0130skenderun K\u00f6rfezi <\/strong>ES Projesi<\/strong> <\/td><\/tr>
CO2 Emisyon Azalt\u0131m\u0131 (ton\/y\u0131l) <\/td>446  <\/td>37.000  <\/td><\/tr>
Su Tasarrufu(ton\/y\u0131l) <\/td>– <\/td>6.500 <\/td><\/tr>
Enerji Tasarrufu (kWh\/y\u0131l) <\/td>– <\/td>34.000.000 <\/td><\/tr>
Hammadde tasarrufu (ton\/y\u0131l) <\/td>120.000 <\/td>330.000 <\/td><\/tr>
At\u0131k azalt\u0131m\u0131 (ton\/y\u0131l) <\/td>7.000 <\/td>– <\/td><\/tr><\/tbody><\/table>\n\n\n\n

Kaynak:<\/strong> TTGV (2016), Eski\u015fehir Organize Sanayi B\u00f6lgesi (2020) <\/p>\n\n\n\n

AB Komisyonu\u2019nun 2018 y\u0131l\u0131 raporuna g\u00f6re, Avrupa genelinde end\u00fcstriyel simbiyoz uygulamalar\u0131yla 72,7 milyar Euro ekonomik kazan\u00e7 sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 belirtiliyor. End\u00fcstriyel simbiyoz 2009 y\u0131l\u0131ndan itibaren At\u0131k \u00c7er\u00e7eve Direktifi ile birlikte AB\u2019nin verimlilik, ak\u0131ll\u0131 uzmanla\u015fma, giri\u015fimcilik, ye\u015fil b\u00fcy\u00fcme ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011fine y\u00f6nelik politika ve strateji belgelerinde yer al\u0131yor ve destekleniyor (ISL, 2019). \u00dclkemizde ise, ulusal politika belgelerinde end\u00fcstriyel ekolojinin ve end\u00fcstriyel simbiyozun geli\u015ftirilmesi yer almakta ancak bu politikalar\u0131n uygulanmas\u0131na y\u00f6nelik somut stratejilerin ve yerelde uygulama ara\u00e7lar\u0131n\u0131n bulunmamas\u0131 end\u00fcstriyel simbiyoz konusunda \u00f6nemli bir zorluk olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Sanayi ve Teknoloji Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan End\u00fcstriyel Simbiyoz Ulusal Yol Haritas\u0131 Projesinde ulusal \u00f6l\u00e7ekte end\u00fcstriyel simbiyoz yap\u0131lanma \u00f6nerisi sunulmakla birlikte, bu modelin hayata ge\u00e7irilmesinin \u00f6n\u00fcnde kurumsal sorumluluklar ve mevzuat bak\u0131m\u0131ndan engeller bulunmakta. At\u0131k Y\u00f6netmeli\u011fi\u2019ne g\u00f6re, firmalar\u0131n at\u0131klar\u0131n\u0131 lisansl\u0131 bertaraf ya da geri kazan\u0131m kurulu\u015flar\u0131na vermesi, yan \u00fcr\u00fcnlerin tespiti i\u00e7in de izin almas\u0131 zorunlu. Bu durum end\u00fcstriyel simbiyoz kapsam\u0131nda i\u015fbirli\u011fi yapan firmalar\u0131n her t\u00fcr at\u0131k al\u0131\u015f veri\u015fi yapmalar\u0131 i\u00e7in ya lisans ya da yan \u00fcr\u00fcn izin belgesi almalar\u0131n\u0131 gerekli k\u0131lmakta, firmalar\u0131 end\u00fcstriyel simbiyoz i\u015fbirli\u011fi kurma ve y\u00fcr\u00fct\u00fclen programlara kat\u0131l\u0131m konusunda isteksiz hale getirmekte. Bu noktada AB mevzuat\u0131nda yer alan, at\u0131k ya da yan \u00fcr\u00fcnleri ta\u015f\u0131malar\u0131 gerekli kalite kriterleriyle birlikte belirleyen standartlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 gibi kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ve destekleyici d\u00fczenlemelerin \u00fclkemizin ulusal mevzuat sisteminde yer almas\u0131 gerekiyor.  <\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n