{"id":542,"date":"2021-02-02T10:59:42","date_gmt":"2021-02-02T10:59:42","guid":{"rendered":"http:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/?p=542"},"modified":"2021-02-02T10:59:45","modified_gmt":"2021-02-02T10:59:45","slug":"bir-yeni-normal-imkani-ve-onun-yapi-tasi-olarak-musterekler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/index.php\/2021\/02\/02\/bir-yeni-normal-imkani-ve-onun-yapi-tasi-olarak-musterekler\/","title":{"rendered":"Bir \u2018Yeni Normal\u2019 \u0130mk\u00e2n\u0131 ve Onun Yap\u0131 Ta\u015f\u0131 Olarak M\u00fc\u015fterekler"},"content":{"rendered":"\n

Ekrem AYALP<\/strong>
Uzman
Proje Uygulama ve \u0130zleme Birimi
ekrem.ayalp@izka.org.tr<\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n

\u201cHerkesin m\u00fclk\u00fc, kimsenin m\u00fclk\u00fc de\u011fildir… Denizdeki bal\u0131k, bal\u0131k\u00e7\u0131 i\u00e7in de\u011fersizdir, \u00e7\u00fcnk\u00fc e\u011fer bug\u00fcn denizde bal\u0131k b\u0131rak\u0131rsa, yar\u0131n denizde bal\u0131k bulabilece\u011finin hi\u00e7bir garantisi yoktur<\/em>\u201d (Ostrom, 1990, sf.3).<\/p>\n\n\n\n

Pandeminin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 2020 y\u0131l\u0131 bahar\u0131nda \u2018panik al\u0131\u015fveri\u015fleri\u2019 olarak da isimlendirilen ve t\u00fcm market raflar\u0131n\u0131n bo\u015fald\u0131\u011f\u0131, baz\u0131lar\u0131m\u0131z i\u00e7in ihtiya\u00e7 g\u00f6r\u00fclenin tedarikini bir s\u00fcreli\u011fine olanak d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakan sosyal davran\u0131\u015f\u0131, \u2018ortak olanlar\u2019<\/em> ya da \u2018m\u00fc\u015fterekler\u2019<\/em> (commons) \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar ile 2009 y\u0131l\u0131nda ekonomi dal\u0131nda Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc alan Elinor Ostrom\u2019un yukar\u0131daki al\u0131nt\u0131s\u0131ndakine benzer bir tutum olarak de\u011ferlendirmek san\u0131r\u0131z m\u00fcmk\u00fcn. Kendi haline b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, sosyal teoride s\u0131k\u0131 ba\u011flar<\/em> (strong ties), zay\u0131f ba\u011flar<\/em> (weak ties) ve olmayan ba\u011flar<\/em> (absent ties) olarak tan\u0131mlanan ili\u015fki ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn az olabildi\u011fi b\u00fcy\u00fck metropollerdeki bireyler, bu ba\u011flara i\u00e7sel normatif s\u0131n\u0131rland\u0131rmalardan azade ve toplumdaki bir di\u011ferine duyulan g\u00fcvenden nispeten yoksun bi\u00e7imde davranacak, do\u011fru bilgi ile yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p, t\u00fcm toplumu koruyucu kurallar ile bu davran\u0131\u015flar\u0131 k\u0131s\u0131tlanana de\u011fin panik halinin de motive etti\u011fi bir bencil tutum sergileyebilecektir.<\/p>\n\n\n\n

Bir ticari \u00fcr\u00fcn olarak cerrahi maske, pandemi gibi acil durum niteli\u011fi ta\u015f\u0131yan bir durumda, toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in herkesin kullan\u0131m\u0131na ve eri\u015fimine ihtiya\u00e7 duyuldu\u011fu anda, bir m\u00fc\u015fterek niteli\u011fi ta\u015f\u0131yabilmektedir.  Peki ya pandeminin ger\u00e7ekle\u015fmesinin alt\u0131nda yatan k\u00f6k sorun olan ekolojik y\u0131k\u0131m\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 \u2018ortak servet\u2019imiz olan ormanlar, meralar, toprak, denizler, nehirler, atmosfer tabakalar\u0131, biyolojik devreler.. Di\u011fer yandan, insanl\u0131k olarak tarihi birikimimizi geli\u015ftirerek gelece\u011fi in\u015fa etme gayesinin en temel motivasyon ve de\u011ferimiz oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, sanat, folklor, gelenek gibi k\u00fclt\u00fcrel birikimlerimiz, herkesin geli\u015fimine katk\u0131da bulunabildi\u011fi ve kullan\u0131m\u0131na a\u00e7\u0131k yaz\u0131l\u0131mlar, internet, vb. bilgi toplumunun kolektif pratikleri.. Pandemi vesilesiyle \u00f6nemini daha iyi anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, ili\u015fkilerimizin, hemmahal olduklar\u0131m\u0131zla birbirimize olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131n, bulu\u015fma ve kar\u015f\u0131la\u015fma pratiklerimizin, ihtiya\u00e7 duydu\u011fumuz temel kamu hizmetlerinin yeri olarak kentlerimiz.. Kendili\u011finden verili yahut toplumsal pratiklerle \u00fcretilmi\u015f olsun, bunlar\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc m\u00fc\u015ftereklerimiz olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek m\u00fcmk\u00fcn. Hi\u00e7bir \u015feyin eskisi gibi olmayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsak ya da hi\u00e7bir \u015feyin eskisi gibi olmas\u0131n\u0131 istemiyorsak, bahsetti\u011fimiz bu geni\u015f anlam\u0131yla ortak servetimizi ne \u015fekilde y\u00f6netece\u011fimiz ve ortak gelece\u011fimizi ne \u015fekilde kuraca\u011f\u0131m\u0131z sorusu \u00f6n\u00fcm\u00fczde duruyor. Tekeli\u2019nin de belirtti\u011fi gibi (2020), ulus devletler yahut ulusa\u015f\u0131r\u0131 \u015firketlerin h\u00e2kim belirleyici oldu\u011fu d\u00fcnya d\u00fczeninde, her ikisinde de, bencilli\u011fin (\u00f6rne\u011fin iklim de\u011fi\u015fikli\u011fine y\u00f6nelik d\u00fczenleme m\u00fczakereleri) ve e\u015fitsiz b\u00fcy\u00fcme ve e\u015fitsiz payla\u015f\u0131m\u0131n a\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yleniyorsa, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn yak\u0131c\u0131 ekolojik ve ekonomik bunal\u0131mlar\u0131n\u0131n hem nedeni hem de \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00f6n\u00fcndeki k\u0131s\u0131t olan yar\u0131\u015fmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n yerine kolektif dayan\u0131\u015fman\u0131n, di\u011ferk\u00e2m olman\u0131n, \u00e7e\u015fitlili\u011fin ve do\u011fa ile uyumun makbul olabilmesi i\u00e7in m\u00fc\u015ftereklerin kapsam\u0131n\u0131n tan\u0131mlanmas\u0131 ve alan\u0131n\u0131n geni\u015fletilmesi gerekti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Mevcut d\u00fcnya d\u00fczeninin bizi iyi olana g\u00f6t\u00fcrmedi\u011fi y\u00f6n\u00fcnde geni\u015f bir kanaat birli\u011fi varken, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fcs\u00fcn\u00fcn olabilece\u011fine y\u00f6nelik inanc\u0131n zay\u0131f, umutsuzlu\u011fun yayg\u0131n oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u2018Ortak olan\u2019\u0131n kolektif y\u00f6netimine ili\u015fkin tart\u0131\u015fma ve pratiklerin bu bak\u0131mdan bir f\u0131rsat sundu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kaynak:<\/strong> Anonim (Twitter)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

M\u00fc\u015ftereklerin Sonu Bir Trajedi midir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

M\u00fc\u015fterekler k\u0131saca ne \u00f6zel, ne de devlet m\u00fclk\u00fc olanlard\u0131r, bir di\u011fer deyi\u015fle herkesin m\u00fclk\u00fc, yani hi\u00e7 kimsenin m\u00fclk\u00fc olanlar. Garret Hardin 1968 tarihinde M\u00fc\u015ftereklerin Trajedisi <\/em>(The Tragedy of the Commons) isimli makalesini yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131nda temel sav\u0131 asl\u0131nda \u015fudur: \u201cPayla\u015f\u0131lan bir kaynak varsa ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak imha olacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc hi\u00e7bir bireyin bunu kullanmamak veya kullanmaktan ka\u00e7\u0131nmak gibi bir motivasyonu yoktur. M\u00fc\u015ftereklerin hepsinin sonu bir trajedidir.\u201d (Bollier, 2014). Hardin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda ortak kullan\u0131ma a\u00e7\u0131k bir otlak \u00f6rne\u011fi \u00fczerinden, koyun otlatan \u00e7obanlar\u0131n tek ama\u00e7lar\u0131n\u0131n hayvanlar\u0131n\u0131 daha fazla otlatmak, b\u00f6ylelikle daha besili olmalar\u0131 ve sonu\u00e7ta sat\u0131\u015flar\u0131ndan daha fazla para kazanabilmek, bu kazanc\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ile yeni bir koyun daha almak oldu\u011funu belirtir. Bu durum s\u0131n\u0131rl\u0131 bir kaynak olarak otlaktaki, di\u011fer \u00e7obanlar\u0131n kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in kalan ot miktar\u0131n\u0131n azalmas\u0131yla sonu\u00e7lan\u0131r. Yaln\u0131zca kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda hareket eden \u00e7obanlar a\u015f\u0131r\u0131 t\u00fcketime yol a\u00e7arak otla\u011f\u0131 y\u0131k\u0131ma s\u00fcr\u00fckler ve bu durum bir trajedidir. Bu \u00f6rnekleme, iktisat biliminin bir sorunsal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u2018kimsenin m\u00fclk\u00fc\u2019 olan bir m\u00fc\u015ftere\u011fin kullan\u0131m\u0131ndan kimse d\u0131\u015flanam\u0131yorken, birisinin faydas\u0131n\u0131 art\u0131rmas\u0131 halinde di\u011ferlerinin faydalanma d\u00fczeyinde bir azalma meydana gelmektedir (pareto etkin olmayan durum), yani rakiptirler. Hardin, m\u00fc\u015ftereklerin y\u0131k\u0131ma u\u011framamas\u0131 i\u00e7in iki yol \u00f6nerir; \u00f6zel m\u00fclkiyet ve serbest piyasa, yani tam \u00f6zelle\u015ftirme, ya da merkez\u00ee bir otoritenin bu m\u00fc\u015ftereklerin kullan\u0131m\u0131n\u0131 d\u00fczenlemesi.<\/p>\n\n\n\n

Hardin\u2019in \u00e7obanlar \u00f6rnekleminde varsayd\u0131\u011f\u0131 insan ve toplum modelinin gerektirdi\u011fi kendi \u00e7\u0131kar\u0131 pe\u015finden ko\u015fma halinin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131, sonradan y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fmalar ve yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalarda ortaya konuldu. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Fikret Berkes\u2019in uzun y\u0131llar boyunca Maine\u2019deki \u0131stakoz yataklar\u0131nda y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc, Alanya\u2019daki bal\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131 inceledi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan da (k\u0131sa bir r\u00f6portaj i\u00e7in bak\u0131n\u0131z<\/a>) faydalanan Elinor Ostrom, Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fcne lay\u0131k g\u00f6r\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda farkl\u0131 \u00f6rnekleri ile, m\u00fc\u015ftereklerini y\u0131k\u0131ma g\u00f6t\u00fcrmeden s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir bir \u015fekilde y\u00f6neten, kendi kendini \u00f6rg\u00fctleyerek farkl\u0131 modeller geli\u015ftiren kullan\u0131c\u0131 gruplar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 aktard\u0131. Oyun Teorisi, Nash Dengesi gibi yeni a\u00e7\u0131klama bi\u00e7imleri otlak problemati\u011finde oldu\u011fu gibi, Tutsak \u0130kilemi<\/em>\u2019ndeki (Prisoner\u2019s Dilemma) davran\u0131\u015f ve karar verme mekanizmalar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmleyerek, birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z akt\u00f6rlerin, ki\u015fisel \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in ortak \u00e7\u0131karlar\u0131 ihlal edecekleri varsay\u0131m\u0131n\u0131n hangi ko\u015fullar alt\u0131nda ge\u00e7erli olup olmayaca\u011f\u0131n\u0131 ortaya koydu (k\u0131sa bir a\u00e7\u0131klamas\u0131 i\u00e7in bak\u0131n\u0131z<\/a>). Dolay\u0131s\u0131yla iktisat alan\u0131nda da giderek, failin yaln\u0131zca kendi \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeyen, dolay\u0131s\u0131yla b\u00fct\u00fcn\u00fcyle iktisad\u00ee de\u011fil, ayn\u0131 zamanda sosyal de bir varl\u0131k oldu\u011fu teslim edildi. Ostrom da, oyun teorisindeki k\u0131s\u0131tlar ve verili durumlar\u0131n aksine g\u00fcnl\u00fck hayatta insanlar\u0131n ve kurumlar\u0131n karar verme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn var oldu\u011funa dikkat \u00e7ekmekte, oyunun kurallar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirerek ve bireysel kapasitelerin artmas\u0131 ile oyunu kuracak bir m\u00fcdahale g\u00fcc\u00fcne kavu\u015farak trajedilerden kurtulman\u0131n s\u00f6z konusu olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmekteydi (Erg\u00fcder ve Uymaz, 2014). Bireylerin giderek artan imk\u00e2nlar ve teknolojiler vas\u0131tas\u0131yla artan bi\u00e7imde birbirleriyle ba\u011flant\u0131l\u0131, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 haberdar olduklar\u0131 ko\u015fullarda, ortak \u00e7\u0131karlar ve m\u00fc\u015ftereklerin ki\u015fisel talep ve h\u0131rslar i\u00e7in t\u00fcketilmesinin zorla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve toplumsal denetimin artt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Ostrom bunlardan hareketle, Hardin\u2019in aksine, ortak servetin yani m\u00fc\u015ftereklerin y\u00f6netiminde ne \u00f6zel sekt\u00f6r ne de merkezi otoriteye, fakat yerel topluluklar\u0131n, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n sorun \u00e7\u00f6zme becerilerine, i\u015fbirli\u011fine olan yatk\u0131nl\u0131klar\u0131na g\u00fcvenmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Ortak mallarda firma teorisinin temel varsay\u0131mlar\u0131 ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131ndan (\u00f6rne\u011fin su ya da internet, do\u011falar\u0131 itibariyle par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcnemez, bireysel kullan\u0131ma tahsis edilemez, bireysel olarak elde tutulamaz, parsellere ayr\u0131lamazlar) ve ayn\u0131 zamanda \u00f6zel m\u00fclkiyet haklar\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda m\u00fclks\u00fczlerin kullanma hakk\u0131ndan d\u0131\u015flanmas\u0131n\u0131n maliyetini kimin \u00f6deyece\u011fi, haklar hususundaki \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n nas\u0131l y\u00f6netilece\u011fi de belirsiz oldu\u011fundan \u00f6zelle\u015ftirme ge\u00e7erli bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olamayacakt\u0131r. Benzer \u015fekilde, ortak iyiyi denetleyecek m\u00fcdahalecinin, taraflar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 bilmemesi durumunda ortak iyiye ula\u015f\u0131ld\u0131k\u00e7a, bireysel faydan\u0131n azalmas\u0131 tehlikesi ortaya \u00e7\u0131kabilmektedir (Erg\u00fcder ve Uymaz, 2014). Merkezi otorite durumun bilgisine yeterince h\u00e2kim olamad\u0131\u011f\u0131 durumda eksik bilgi ve demokratik olmayan yollar ile sorunu etkili \u015fekilde \u00e7\u00f6zememektedir. Vasatta bulu\u015fturan \u00e7\u00f6z\u00fcmler, bireyleri bele\u015f\u00e7ilik (free-riding) ve g\u00f6revden ka\u00e7\u0131nmaya sevk eden ba\u015fka sorunlara da yol a\u00e7maktad\u0131r. Erg\u00fcder ve Uymaz (2014), yap\u0131lan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 analizlerde, yerel kurulu\u015flara ve yerel kullan\u0131c\u0131lar\u0131n aktif kullan\u0131m\u0131na dayal\u0131 \u00f6rneklerin ba\u015far\u0131ya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6zlendi\u011fini, bu \u00f6rneklerde kaynaklar\u0131n ziyan edilmesinin \u00f6nlendi\u011fini ve faydalanmada s\u00fcreklili\u011fin sa\u011flanabildi\u011fini ifade etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Ortak olan\u0131n kolektif y\u00f6netiminin hangi ko\u015fullarda ba\u015far\u0131l\u0131 olabildi\u011fine y\u00f6nelik Ostrom ve takip\u00e7ilerinin bulgular\u0131n\u0131 Akbulut (2014) \u015fu \u015fekilde \u00f6zetlemektedir;<\/p>\n\n\n\n

\u201cDaha k\u00fc\u00e7\u00fck bir kullan\u0131c\u0131 grubu olmas\u0131. Bahsi ge\u00e7en m\u00fc\u015fterek alan\u0131n, mal\u0131n, kayna\u011f\u0131n \u00e7ok belirli s\u0131n\u0131rlar\u0131 olmas\u0131, b\u00fct\u00fcn kullan\u0131c\u0131lar taraf\u0131ndan bilinmesi. En \u00f6nemlisi ve en \u00e7ok alt\u0131 \u00e7izileni, bu kullan\u0131c\u0131 grubunun aras\u0131ndaki sosyal ba\u011flar. G\u00fcven ba\u011flar\u0131n\u0131n geli\u015fmi\u015f olmas\u0131, birbirlerini tan\u0131yor olmalar\u0131, belli bir tarihi payla\u015fm\u0131\u015f olmalar\u0131… Literat\u00fcr, bu t\u00fcr sosyal normlar\u0131n ve ba\u011flar\u0131n oldu\u011fu durumlarda, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bu t\u00fcr enformel y\u00f6neti\u015fim ve payla\u015f\u0131m kurumlar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karabildi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor<\/em>.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Kentsel ve b\u00f6lgesel d\u00fczeyde de, m\u00fc\u015ftereklerin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 fayda i\u00e7in i\u015fbirli\u011fi ve koordinasyon i\u00e7erisinde korunmas\u0131, yeniden \u00fcretiminin ve bak\u0131m\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in toplumsal g\u00fcvenin olanakl\u0131 k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir \u2018sosyal kapital\u2019in mevcudiyetinin gerekli oldu\u011fu s\u00f6ylenmekte ve bunun i\u00e7in gerekli yakla\u015f\u0131m ve politikalar\u0131n neler oldu\u011fu tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r (Tekeli, 2019).<\/p>\n\n\n\n

Yabanc\u0131la\u015fmamak i\u00e7in Beraberce<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fbirli\u011finin ve iyi i\u015f yapman\u0131n imk\u00e2nlar\u0131na ili\u015fkin tarihsel, d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve pratik s\u00fcre\u00e7leri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda detaylar\u0131yla \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye giri\u015fen Richard Sennett \u201cdaha insani bir maddi hayat\u0131 ba\u015farabiliriz, yeter ki e\u015fyalar\u0131 imal etmeyi daha iyi kavrayabilelim<\/em>\u201d derken (Sennett, 2009, sf. 19), zanaatk\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 kendi iyili\u011fi i\u00e7in bir g\u00f6revi g\u00fczel yapma arzusu olarak betimleyerek bu \u015fekilde i\u00e7erisinde bulundu\u011fumuz maddi krizle (\u00f6rn. iklim krizi) ba\u015f etmek i\u00e7in hem imal etti\u011fimiz \u015feyleri hem de bunlar\u0131 kullan\u0131\u015f \u015feklimizi de\u011fi\u015ftirmeye mecbur oldu\u011fumuzu belirtmektedir. Burada e\u015fya kelimesinin Arap\u00e7a k\u00f6kenli olarak \u2018\u015fey\u2019, \u2018insan yap\u0131m\u0131 olan\u2019 <\/em>manas\u0131ndan t\u00fcredi\u011fini ak\u0131lda tutarak \u2018imal edilen\u2019i m\u00fc\u015ftereklerimizin y\u00f6netimi ve yeni m\u00fc\u015ftereklerin in\u015fas\u0131na ili\u015fkin pratiklerimizi de kapsayacak \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Sennett incelemelerinde Sovyet Rusya\u2019s\u0131ndaki g\u00f6zlemlerinden bahsederek konutlar ve di\u011fer yap\u0131l\u0131 \u00e7evre unsurlar\u0131n\u0131n yap\u0131m kalitelerinden yola \u00e7\u0131karak, devletin verdi\u011fi emirlerin iyi kalitede bir i\u015f \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtir.<\/p>\n\n\n\n

\u201cAc\u0131nas\u0131 zanaatk\u00e2rl\u0131k somut ilgisizli\u011fin di\u011fer bi\u00e7imleri i\u00e7in bir barometreydi\u2026 Bina yap\u0131m\u0131ndaki ihmalk\u00e2rl\u0131k, burada ya\u015fayanlar\u0131n kendi \u00e7evreleri hakk\u0131ndaki ihmalk\u00e2rl\u0131\u011f\u0131n da aynas\u0131 oluyordu: Pencere \u00f6nlerinde ve balkonlarda hi\u00e7bir bitki yoktu; duvarlar\u0131 tebe\u015firle ya da p\u00fcsk\u00fcrtme boyayla yaz\u0131lm\u0131\u015f grafitiler ya da m\u00fcstehcen laflar kaplam\u0131\u015ft\u0131, hi\u00e7 kimse bunlar\u0131 temizlemeyi dert etmiyordu. Binalar\u0131n bu berbat hallerini sordu\u011fumda, rehberimiz her \u015feyi a\u00e7\u0131klayan cevab\u0131 vermi\u015fti: \u0130nsanlar, genellikle bunlarla ilgilenmiyor \u00e7\u00fcnk\u00fc moralleri bozuk..<\/em>\u201d (Sennett, 2009, sf. 44)<\/p>\n\n\n\n

Di\u011fer taraftan, bir ba\u015fka komuta ekonomisi olan d\u00f6nem Japonya\u2019s\u0131nda ise y\u00f6netici pozisyonundakilerin sayg\u0131l\u0131 ve nazik ileti\u015fim bi\u00e7imi, ayn\u0131 zamanda kamu yarar\u0131 i\u00e7in iyi \u00e7al\u0131\u015fma k\u00fclt\u00fcrel kodu ile \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerin yapt\u0131klar\u0131 i\u015f hakk\u0131nda d\u00fcr\u00fcst\u00e7e konu\u015fmalar\u0131 ve sert ele\u015ftiri yapabilmelerine imk\u00e2n tan\u0131yan i\u015fleyi\u015f sayesinde Toyota, Subaru ve Sony gibi \u00fcretim alanlar\u0131nda ba\u015far\u0131 elde edilebilmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

Korporatist modellere ili\u015fkin bu de\u011ferlendirmelerin \u00f6teki taraf\u0131nda da kapitalist modeller yer al\u0131yordu. Sennett (2009, sf. 51), Linux i\u015fletim sistemi, ilk tu\u015flu mobil telefonlar olarak Motorola ve Nokia\u2019daki gibi a\u00e7\u0131k inovasyon ve kat\u0131l\u0131mc\u0131 \u00fcretken pratikler sayesinde ba\u015far\u0131l\u0131 olabilen (\u00e7al\u0131\u015fanlar bu ba\u015far\u0131n\u0131n k\u00e2r\u0131ndan pay alamam\u0131\u015f olsa da) \u00f6rneklerin d\u0131\u015f\u0131nda h\u00e2kim durumda, her ne kadar i\u015fbirli\u011fi ve ekip \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 \u00f6\u011fretisine ba\u011fl\u0131l\u0131k ifade edilse de, bu ilkelerin laftan ibaret oldu\u011funun g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtiyordu. Rekabetin kutsand\u0131\u011f\u0131 kapitalist \u00fcretim pratiklerinde, edilgen k\u0131l\u0131nm\u0131\u015f olman\u0131n neticesinde \u2018iyi \u00e7al\u0131\u015fan\u2019 diskurunun teatral performanslar\u0131 (\u00f6rne\u011fin, dostluk ve i\u015fbirli\u011fi g\u00f6sterileri) ile kendini idame eden bir i\u015fleyi\u015fte, i\u015fin kendisi silikle\u015fmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

Ekonomik, sosyal ve \u00e7evresel olarak daha iyiye ula\u015fmak i\u00e7in korporatist yahut kapitalist olsun, deneyimleri iyi \u00e7\u00f6z\u00fcmleyip, \u00fcmitvar ve kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan bir insan ve toplum modeli kabul\u00fc ile me\u015fgalesinin \u00f6znesi olabilen failler ile m\u00fc\u015ftereklerin ne \u015fekilde y\u00f6netilmesi gerekti\u011fine yan\u0131t olarak; kolektif olarak iyi i\u015f yapman\u0131n ancak temel y\u00f6netici kurallar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131na e\u015fit eri\u015fim imk\u00e2n\u0131, i\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u00fczerine d\u00fc\u015feni yapmaktan tatmin olma, becerinin oldu\u011fu kadar gayretin de \u00f6d\u00fcllendirilmesi, bele\u015f\u00e7ilik benzeri durumlar\u0131n engellenebildi\u011fi \u00f6z denetim ve ceza mekanizmalar\u0131, karar vermede kat\u0131l\u0131mc\u0131 ve r\u0131za \u00fcreten s\u00f6z hakk\u0131n\u0131n \u00f6neminden bahsedilebilir (Saysel, 2014; Tekeli, 2019).<\/p>\n\n\n\n

Ortakla\u015fa \u00d6devler<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ortak servetimizin y\u00f6netimindeki ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k ve yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131z tahribat nedeniyle k\u00fcresel krizler ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuz g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, bu zorlu\u011fun \u00fcstesinden gelerek bir \u2018yeni normal\u2019i m\u00fcmk\u00fcn hale getirebilmek i\u00e7in ortak faydam\u0131za konu materyal niteli\u011fi olan m\u00fc\u015fterekleri g\u00f6zetmek, sak\u0131nmak, yerine koyarak kullanmak elzem ancak yeterli de\u011fil. Bir yandan, ortak olanlar\u0131m\u0131z\u0131n neler oldu\u011fu ke\u015fifsel yani bize ili\u015fkin oldu\u011fu i\u00e7in refleksif<\/em> (kendi \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnme) bir \u00e7abay\u0131 gerektiriyor. \u00c7itlemelerin (k\u0131sa bir a\u00e7\u0131klamas\u0131 i\u00e7in bak\u0131n\u0131z<\/a>), el koymalar\u0131n oldu\u011fu (\u00f6rn. teknolojik geli\u015fmeyi ve endemik olanlar\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirli\u011fini engelleyen patentleme ve telif uygulamalar\u0131, \u2018beach club\u2019lar), ortak olandan faydalanmada d\u0131\u015flanman\u0131n s\u00f6z konusu oldu\u011fu (\u00f6rn. parkla\u015ft\u0131r\u0131lan kentsel ye\u015fil alanlar, baz\u0131 HES uygulamalar\u0131), belirli bir uygulaman\u0131n ortak olanlar \u00fczerinde negatif d\u0131\u015fsall\u0131k yaratt\u0131\u011f\u0131 (\u00f6rn. atmosfer kirleticiler, biyorezerv alanlar\u0131n\u0131 tahrip eden b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli projeler, yanl\u0131\u015f yer se\u00e7imli r\u00fczg\u00e2r enerjisi yat\u0131r\u0131mlar\u0131, toprak ve su kirletici tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131k uygulamalar\u0131) durumlardan ka\u00e7\u0131nmay\u0131 sa\u011flayacak sahip \u00e7\u0131kmaya, yani hem kom\u00fcnite olman\u0131n hem de onun art\u0131r\u0131ml\u0131 in\u015fas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in gerekli olan dayan\u0131\u015fmaya ihtiya\u00e7 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmekte. Di\u011fer taraftansa, Sennett\u2019den de destek alacak olursak (2012, sf. 10), i\u015fbirli\u011fine yatk\u0131nl\u0131k genlerimizde olmas\u0131na ra\u011fmen, bu beraberli\u011fi rutin davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131zda s\u0131kl\u0131kla g\u00f6remeyebiliyoruz, geli\u015ftirilmesi ve derinle\u015ftirilmesi gerekiyor, zahmetli ve planl\u0131 programl\u0131 bir \u00e7aba olmas\u0131 gerekti\u011fine \u015f\u00fcphe yok. \u00d6zel sekt\u00f6r yahut merkezi otoriteye tahvil edildi\u011finde \u00e7\u00f6z\u00fcme y\u00f6nelik ba\u015far\u0131n\u0131n zay\u0131f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, ortak olanlar\u0131n kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n ve etkilenen di\u011ferlerinin, kendi kendini \u00f6rg\u00fctleyen kolektif modeller geli\u015ftirmesi i\u00e7in gereken destekleyici, d\u00fczenleyici ve \u00f6n a\u00e7\u0131c\u0131 kamu politikalar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, demokratik ekonomi i\u00e7in gerekli hatt\u0131hareketin geli\u015ftirilmesi \u00f6nemli g\u00fcndemler olarak \u00f6n\u00fcm\u00fczde durmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

\u2018Ortakla\u015fa<\/a>\u2019 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda bu bak\u0131mdan k\u0131ymete de\u011fer baz\u0131 inisiyatifleri, \u00e7abalar\u0131 incelemek m\u00fcmk\u00fcn. Sivil veri a\u011flar\u0131ndan topluluk bah\u00e7elerine, alternatif g\u0131da topluluklar\u0131ndan habercilik ve yay\u0131mc\u0131l\u0131kta dayan\u0131\u015fma temelli i\u015fletme modellerine farkl\u0131 \u00f6zg\u00fcn pratikleri izleyebiliyoruz. \u0130yi i\u015f yapmay\u0131 rekabetin s\u0131f\u0131r toplaml\u0131 hallerinden \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirip, dayan\u0131\u015farak geli\u015ftirip \u00e7o\u011faltan, \u015firket ikamesi olmayan korporasyon pratiklerinin (ne yaz\u0131k ki \u00e7o\u011fu kooperatifimizde olmayan) m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu g\u00f6steren bu \u00f6rnekler ayn\u0131 zamanda, yaparak \u00f6\u011frenme ve bunun kolektif bi\u00e7imleri sayesinde fiziksel yahut zihinsel \u2018temas\u2019 imk\u00e2n\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilecektir. Bu temas\u0131n da, de\u011findi\u011fimiz bi\u00e7imiyle bir sosyal kapital geli\u015fimine ve dolay\u0131m\u0131ndaki etkileri sistemik olma potansiyeli ta\u015f\u0131yan \u2018sosyal inovasyon\u2019lara imk\u00e2n tan\u0131yaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.\u00a0 \u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Son verirken, pandeminin g\u00f6r\u00fclmekte olan ve ileride ger\u00e7ekle\u015febilecek olas\u0131 etkileri ba\u011flam\u0131nda, bir m\u00fc\u015fterek olarak kentlerimizde kamusal alan\u0131n g\u00fc\u00e7lendirilmesinin onu daha diren\u00e7li hale getirmek bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011funu vurgulamak gerekir. Blokland (2017), kom\u00fcniteyi k\u00fclt\u00fcrel b\u00fct\u00fcnl\u00fck olarak g\u00f6rebilmek i\u00e7in ona bir kamusal pratikler repertuvar\u0131 ve performanslar\u0131 olarak bakmak gerekti\u011fini belirtiyor. Kentlerin giderek daha g\u00fcvensiz yerler oldu\u011funa y\u00f6nelik d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve onu terk etmeye te\u015fne bir ruh hali egemen oluyorken, kamusal alan\u0131 ve kamusal pratikleri g\u00fc\u00e7lendirip \u00e7o\u011faltmak \u00f6zellikle kent y\u00f6neticilerinin \u00f6nemli bir g\u00fcndemi olmal\u0131. Benzer bi\u00e7imde, yak\u0131n zaman \u00f6nce \u0130zmir\u2019de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z depremin de hem\u015fehrileri \u00fczerinde bu g\u00fcvensiz hissetme haline katk\u0131s\u0131n\u0131 yads\u0131yamay\u0131z. Deprem sonras\u0131 ger\u00e7ekle\u015fen dayan\u0131\u015fma ve m\u00fc\u015fterekle\u015ftirme pratiklerini \u00f6zenle irdeleyip, deprem sonras\u0131 ger\u00e7ekle\u015fen bu \u00e7abalar\u0131n, deprem \u00f6ncesinde de risk y\u00f6netimi ve sak\u0131n\u0131m planlamas\u0131n\u0131n talep edilmesine ve ortakla\u015fa bi\u00e7imde hayata ge\u00e7irilebilmek i\u00e7in yollar\u0131n\u0131n aranmas\u0131na vesile olabilece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir. Tehditk\u00e2r bi\u00e7imde bizleri ortak kaderimizi \u015fekillendirmede inisiyatif almaya zorlayan afet ger\u00e7ekli\u011finin, onunla ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in toplumda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir isten\u00e7 do\u011furdu\u011fu varsay\u0131l\u0131rsa, belki de bu, kom\u00fcnite olma niteli\u011fini g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in \u0130zmir\u2019in \u00f6n\u00fcne bir imkan ve iddia sunmaktad\u0131r. Kamusal alan\u0131n g\u00fc\u00e7lendirilmesi i\u00e7in gerekli yakla\u015f\u0131m\u0131n ne olmas\u0131 gerekti\u011fi ile bir \u2018m\u00fc\u015fterekle\u015fme\u2019 imk\u00e2n\u0131 olarak risk y\u00f6netimi ve sak\u0131n\u0131m planlamas\u0131 konular\u0131n\u0131 ileriki yaz\u0131lar\u0131m\u0131zda ele almay\u0131 umuyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n