{"id":323,"date":"2020-08-13T23:12:41","date_gmt":"2020-08-13T23:12:41","guid":{"rendered":"http:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/?p=323"},"modified":"2020-08-14T12:13:38","modified_gmt":"2020-08-14T12:13:38","slug":"turkiyede-ar-ge-merkezleri-ve-izmirin-durumu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/index.php\/2020\/08\/13\/turkiyede-ar-ge-merkezleri-ve-izmirin-durumu\/","title":{"rendered":"T\u00fcrkiye\u2019de Ar-Ge Merkezleri ve \u0130zmir\u2019in Durumu"},"content":{"rendered":"\n

Ar\u0131n H\u00dcNLER<\/strong>
Uzman<\/em>
Yenilik ve Giri\u015fimcilik Politikalar\u0131 Birimi<\/em>
arin.hunler@izka.org.tr<\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n

Uluslararas\u0131 ekonomik sistemde \u00fclke ve b\u00f6lge ekonomilerinin g\u00fc\u00e7l\u00fc ve rekabet\u00e7i bir yap\u0131ya kavu\u015fmalar\u0131 i\u00e7in en temel ihtiya\u00e7 devletlerin yenilik\u00e7i bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 her alanda kullanabilmeleridir. Yenilik\u00e7ilik sosyal politikadan ekonomiye, verimlili\u011fin sa\u011flanmas\u0131ndan be\u015fer\u00ee sermayeye kadar \u00e7ok \u00e7e\u015fitli alanlarda etkinli\u011fini hissettirmektedir. Yenilik\u00e7ili\u011fin sadece soyut bir kavram olmaktan \u00f6te ekonomi ve \u00fcretimle ba\u011f\u0131n\u0131n kurulabilmesi i\u00e7in de Ar-Ge faaliyetleri b\u00fcy\u00fck \u00f6nem arz etmektedir. \u00dclke ekonomisinin g\u00fc\u00e7lendirilmesi i\u00e7in Ar-Ge\u2019ye verilen \u00f6nem t\u00fcm d\u00fcnyada temel bir geli\u015fmi\u015flik g\u00f6stergesi olarak kabul edilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Ar-Ge harcamalar\u0131 T\u00fcrkiye\u2019de hem \u00f6zel sekt\u00f6r hem de devlet a\u00e7\u0131s\u0131ndan son 20 y\u0131l i\u00e7erisinde, \u00e7e\u015fitli d\u00f6nemlerde duraksamalarla birlikte, belirgin bir art\u0131\u015f e\u011filimindedir. Buna g\u00f6re 2001 y\u0131l\u0131nda Ar-Ge harcamalar\u0131n\u0131n GSYH\u2019ya oran\u0131 binde 0,53 iken bu oran 2008 y\u0131l\u0131nda binde 0,69\u2019a, 2018 y\u0131l\u0131nda ise neredeyse ikiye katlanarak y\u00fczde 1,03\u2019e \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. (T\u00dc\u0130K Ar-Ge, 2018) Bu oran OECD \u00fclkelerinde y\u00fczde 2,4 seviyesinde olmakla birlikte T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan oran\u0131n istikrarl\u0131 bir art\u0131\u015f e\u011filiminde olmas\u0131 \u00f6nem arz etmektedir.(OECD) <\/p>\n\n\n\n

      Bu\nart\u0131\u015f\u0131 sa\u011flayan \u00f6nemli fakt\u00f6rlerin ba\u015f\u0131nda da \u00f6zel sekt\u00f6r Ar-Ge merkezleri\ngelmektedir. T\u00fcrkiye\u2019de Ar-Ge faaliyetlerinin desteklenmesini d\u00fczenleyen ve\n2008 y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren 5746 Say\u0131l\u0131 Kanun ile \u00fclke g\u00fcndemine gelen Ar-Ge\nmerkezleri Kanun\u2019un 2. maddesinde \u00f6zetle \u201cAr-Ge ve yenilik\nprojelerini\/faaliyetlerini ger\u00e7ekle\u015ftirmek \u00fczere kurulan, m\u00fcnhas\u0131ran yurti\u00e7inde\nara\u015ft\u0131rma ve geli\u015ftirme faaliyetlerinde bulunan ve en az elli tam zaman e\u015fde\u011fer\nAr-Ge personeli istihdam eden, yeterli Ar-Ge birikimi ve yetene\u011fi olan\nbirimler\u201d olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Kanun ile Ar-Ge merkezi kurulumuna ve\ni\u015fletilmesine y\u00f6nelik bir \u00e7ok te\u015fvik d\u00fczenlenmi\u015f, 2016 y\u0131l\u0131nda 6676 Say\u0131l\u0131\nKanun ile yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikler sonras\u0131nda s\u00f6z konusu te\u015fviklerin kapsam\u0131\ngeni\u015flemi\u015f ve Ar-Ge merkezi kurulumu basitle\u015ftirilmi\u015ftir. Mevcut halinde 5746\nsay\u0131l\u0131 Kanun ile \u00f6zel sekt\u00f6r taraf\u0131ndan kurulan Ar-Ge merkezlerine Ar-Ge\nindirimi, gelir vergisi stopaj te\u015fviki, sigorta prim deste\u011fi, g\u00fcmr\u00fck vergisi\nistisnas\u0131 gibi \u00e7e\u015fitli te\u015fvik ve destekler verilmesi s\u00f6z konusudur. <\/p>\n\n\n\n

\u00d6zel sekt\u00f6r b\u00fcnyesinde kurulu bulunan\nAr-Ge merkezleri say\u0131s\u0131n\u0131n, 2016 y\u0131l\u0131nda 6676 Say\u0131l\u0131 Kanun\u2019un y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesi\nve \u00f6zellikle bu merkezlerin kurulmas\u0131 i\u00e7in 30 olan zorunlu \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131n\u0131n\n\u00e7o\u011fu sekt\u00f6r i\u00e7in 11 A\u011fustos 2016 tarihinde yay\u0131nlanan Bakanlar Kurulu karar\u0131\nile 15\u2019e d\u00fc\u015fmesi sonras\u0131nda h\u0131zl\u0131 bir ivme ile artt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Buna g\u00f6re\n2014 y\u0131l\u0131na kadar \u00e7ok az say\u0131da olan Ar-Ge merkezi say\u0131s\u0131, 2017 y\u0131l\u0131nda bir\ny\u0131lda 291 merkezin kurulmas\u0131 ile en y\u00fcksek seviyesine ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu\ntarih sonras\u0131nda te\u015fvik ve desteklere ra\u011fmen y\u0131l baz\u0131nda kurulan merkez say\u0131s\u0131\nazal\u0131\u015f trendine girmi\u015ftir. Bu azal\u0131\u015fta b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli firmalar\u0131n b\u00fcy\u00fck oranda\nkendi merkezlerini kurmu\u015f olmalar\u0131, KOB\u0130\u2019ler i\u00e7in ise Ar-Ge yat\u0131r\u0131m\u0131 yapman\u0131n\ny\u00fcksek bir maliyet gerektirmesi ve bu nedenle Ar-Ge merkezlerinin t\u00fcm\nd\u00fczeylerdeki i\u015fletmeler aras\u0131nda yay\u0131lmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmamas\u0131 etken olarak de\u011ferlendirilmektedir.\nA\u015fa\u011f\u0131daki tabloda T\u00fcrkiye\u2019de kurulan \u00f6zel sekt\u00f6r Ar-Ge merkezlerinin y\u0131llara\ng\u00f6re da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 verilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eekil 1. T\u00fcrkiye\u2019de Kurulan \u00d6zel Sekt\u00f6r Ar-Ge Merkezlerinin\nY\u0131llara G\u00f6re Da\u011f\u0131l\u0131m\u0131<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kurulan Ar-Ge merkezleri \u0130zmir\na\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirildi\u011finde de benzer bir e\u011fri ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmaktad\u0131r. 2015\nve 2016 y\u0131llar\u0131 ile ba\u015flayan art\u0131\u015f 2019 ile birlikte d\u00fc\u015f\u00fc\u015f g\u00f6stermektedir. Buna\ng\u00f6re 2016 y\u0131l\u0131 sonunda T\u00fcrkiye\u2019de 318 Ar-Ge merkezi mevcut iken bu say\u0131 \u0130zmir\ni\u00e7in 30\u2019dur. T\u00fcrkiye\u2019deki mevcut say\u0131n\u0131n 2016 sonu itibariyle %9\u2019u \u0130zmir\u2019de\nkurulu bulunurken 2019 \u015eubat ay\u0131 itibariyle bu oran %7,5\u2019e d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Buna g\u00f6re\nhalihaz\u0131rda T\u00fcrkiye\u2019de 1236 Ar-Ge merkezi mevcutken, \u0130zmir\u2019de bu say\u0131 91\u2019dir.\nBu d\u00fc\u015f\u00fc\u015f \u0130zmir\u2019de sanayi ve yenilik yat\u0131r\u0131mlar\u0131na ili\u015fkin oransal gerilemenin\ng\u00f6stergelerinden biri olarak de\u011ferlendirilebilir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eekil 2. T\u00fcrkiye’de ve \u0130zmir’de Y\u0131l Baz\u0131nda Kurulan Ar-Ge\nMerkezi Say\u0131s\u0131<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye genelinde Ar-Ge merkezlerinin\nil baz\u0131nda da\u011f\u0131l\u0131m\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ilk s\u0131rada 428 merkez ile \u0130stanbul, takiben\n130 merkez ile Bursa, 125 merkez ile Kocaeli ve 119 merkez ile Ankara ve 91\nmerkez ile \u0130zmir gelmektedir. Toplam 49 ilde \u00f6zel sekt\u00f6r Ar-Ge merkezi mevcut\niken, kalan 32 ilde mevcut de\u011fildir. Merkezlerin \u00fclke genelinde da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 sanayi\nyat\u0131r\u0131mlar\u0131 ile paralel olarak yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f olmakla birlikte, \u0130zmir a\u00e7\u0131s\u0131ndan\nbak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Sanayi GSYH ve GSY Ar-Ge harcamas\u0131 tutarlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan farkl\u0131 bir\ns\u0131ralama ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Buna g\u00f6re, Ar-Ge merkezi s\u0131ralamas\u0131nda 5.\ns\u0131rada olmakla birlikte sanayi iktisadi faaliyet kolunda cari fiyatlarla \u0130zmir,\n\u0130stanbul ve Ankara\u2019n\u0131n ard\u0131ndan 3. s\u0131rada gelmektedir. Ancak \u0130zmir\u2019in GSY Ar-Ge\nharcamas\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, D\u00fczey-2 b\u00f6lgeleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan 5. s\u0131raya gerilemektedir\nve bu durum Ar-Ge merkezi s\u0131ralamas\u0131 ile de uyumludur.(T\u00dc\u0130K, 2018) <\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye genelinde ve \u0130zmir\u2019de kurulu\nAr-Ge merkezlerinin sekt\u00f6rel da\u011f\u0131l\u0131m\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, en ba\u015fta Makine ve\nTe\u00e7hizat \u0130malat\u0131, Otomotiv Yan Sanayi, Yaz\u0131l\u0131m, Bilgisayar ve \u0130leti\u015fim\nTeknolojileri, Elektrik Elektronik, Tekstil ve Kimya gibi sekt\u00f6rlerin geldi\u011fi\ng\u00f6r\u00fclmektedir. Say\u0131lan bu 6 sekt\u00f6r t\u00fcm Ar-Ge merkezlerinin yakla\u015f\u0131k %60\u2019l\u0131k\nk\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Nitekim y\u0131ll\u0131k ihracat rakamlar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da\nyaz\u0131l\u0131m ve bilgi ileti\u015fim d\u0131\u015f\u0131ndaki di\u011fer d\u00f6rt sekt\u00f6r\u00fcn ihracat\u0131n da \u00e7ok \u00f6nemli\nbir k\u0131sm\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir ve bu durum ikisi aras\u0131ndaki\nili\u015fkiyi g\u00f6stermektedir. (T\u0130M, 2020) \u0130zmir a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirildi\u011finde de\nbenzer \u015fekilde makine ve te\u00e7hizat imalat\u0131, otomotiv, kimya, tekstil ve g\u0131da\nsekt\u00f6rlerinin \u00f6nce \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eekil 3. T\u00fcrkiye\u2019de ve \u0130zmir\u2019de Kurulu \u00d6zel Sekt\u00f6r Ar-Ge\nMerkezlerinin Sekt\u00f6rel Da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 (T\u00fcrkiye i\u00e7in 20 ve daha fazla)<\/em><\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Son olarak \u00f6zel sekt\u00f6r\nAr-Ge merkezlerinde \u00e7al\u0131\u015fan personel say\u0131s\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, halihaz\u0131rda\nfaaliyette olan 1236 merkezde 32 Bin\u2019i lisans, 11 Bin\u2019i y\u00fcksek lisans ve\ndoktora mezunu olmak \u00fczere toplam 60 Bin ki\u015finin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. T\u00dc\u0130K\nAra\u015ft\u0131rma Geli\u015ftirme Faaliyetleri Ara\u015ft\u0131rmas\u0131 kapsam\u0131nda 2018 y\u0131l\u0131nda\nT\u00fcrkiye\u2019de kar amac\u0131 g\u00fctmeyen kurumlar dahil toplam 290 Bin ki\u015finin, \u015firketler\n\u00f6zelinde ise, 118 Bin ki\u015finin Ar-Ge alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r.(T\u00dc\u0130K\nAr-Ge, 2018) Buna istinaden \u00f6zel sekt\u00f6r Ar-Ge merkezlerinde \u00e7al\u0131\u015fan personel\nsay\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6zel sekt\u00f6r\u00fcn tamam\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan Ar-Ge personel say\u0131s\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k\nyar\u0131s\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bug\u00fcne kadar 45 Bin\u2019e\nyak\u0131n projenin tamamland\u0131\u011f\u0131, 6 Bin\u2019e yak\u0131n patentin al\u0131nd\u0131\u011f\u0131, 15 Bin civar\u0131nda\npatent ba\u015fvurusunun da inceleme a\u015famas\u0131nda oldu\u011fu \u00f6zel sekt\u00f6r Ar-Ge merkezleri,\nT\u00fcrkiye ve \u0130zmir\u2019in yenilik\u00e7i ve rekabet\u00e7i bir ekonomiye ula\u015fmas\u0131nda kritik rol\n\u00fcstlenmekteir. S\u00f6z konusu merkezlerin hem kurulumlar\u0131n\u0131n te\u015fvik edilmesi hem de\nmevcutlar\u0131n geli\u015fmesinin sa\u011flanmas\u0131na y\u00f6nelik destekler verilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclen Ar-Ge\nharcamalar\u0131na ula\u015f\u0131lmas\u0131 ve bunun ekonomik ve sosyal pozitif etkilerinin\ng\u00f6r\u00fclmesi i\u00e7in olduk\u00e7a \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n