{"id":243,"date":"2020-06-01T11:32:59","date_gmt":"2020-06-01T11:32:59","guid":{"rendered":"http:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/?p=243"},"modified":"2020-06-01T11:33:01","modified_gmt":"2020-06-01T11:33:01","slug":"iklim-degisikligi-ile-mucadelede-karbon-ticareti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kalkinmaguncesi.izka.org.tr\/index.php\/2020\/06\/01\/iklim-degisikligi-ile-mucadelede-karbon-ticareti\/","title":{"rendered":"\u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi ile M\u00fccadelede Karbon Ticareti"},"content":{"rendered":"\n

Emine Bilgen EYM\u0130RL\u0130\u00a0<\/strong>
Uzman\u00a0<\/em>
Ye\u015fil B\u00fcy\u00fcme Politikalar\u0131 Birimi\u00a0
<\/em>bilgen.eymirli@izka.org.tr\u00a0<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn en \u00f6nemli k\u00fcresel sorunlar\u0131\u00a0aras\u0131nda yer al\u0131yor. D\u00fcnya genelinde g\u00f6r\u00fclen s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015flar\u0131,\u00a0kurakl\u0131k,\u00a0mevsim s\u00fcrelerinin uzamas\u0131, s\u0131k s\u0131k ya\u015fanan do\u011fal afetler\u00a0iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin \u00e7arp\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor.\u00a0\u0130klim senaryolar\u0131 gelecekte\u00a0bu\u00a0etkilerin daha \u015fiddetli g\u00f6r\u00fclece\u011fini;\u00a0bozulan ekosistemlerin,\u00a0kaybolan canl\u0131 t\u00fcrlerinin\u00a0ve\u00a0salg\u0131n hastal\u0131klar\u0131n yayg\u0131nla\u015faca\u011f\u0131n\u0131 ortaya koyuyor.\u00a0\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011finin ekonomik sonu\u00e7lar\u0131na y\u00f6nelik bilinen\u00a0en \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalardan biri olan\u00a0Stern\u00a0Raporu\u2019na g\u00f6re\u00a0iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin\u00a0ekonomik\u00a0maliyeti,\u00a0her y\u0131l k\u00fcresel\u00a0\u00fcretimin en az\u00a0%5\u2019ine\u00a0e\u015fde\u011fer.\u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n

H\u00fck\u00fcmetleraras\u0131 \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi Paneli (IPCC), iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin temel nedeninin sanayi, enerji \u00fcretimi, tar\u0131m, in\u015faat, ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131k gibi ekonomiyi birinci derecede ilgilendiren insan faaliyetleri sonucunda atmosfere sal\u0131nan sera gaz\u0131 miktarlar\u0131ndaki art\u0131\u015f oldu\u011funu belirtiyor. Atmosferde do\u011fal olarak bulunan ve \u0131s\u0131 tutma \u00f6zelli\u011fine sahip bu gazlar\u0131n ola\u011fan de\u011ferlerin \u00fczerine \u00e7\u0131kmas\u0131nda \u00f6zellikle fosil yak\u0131t t\u00fcketimi, yanl\u0131\u015f arazi kullan\u0131m\u0131, tar\u0131msal faaliyetler sonucunda yap\u0131lan sal\u0131mlar etkili oluyor. Bug\u00fcn pek \u00e7ok \u00fclkede sera gazlar\u0131n\u0131 azaltmaya y\u00f6nelik ulusal ve uluslararas\u0131 \u00f6l\u00e7ekte politikalar ve programlar uygulanmakta. Karbon ticareti sera gazlar\u0131n\u0131n azalt\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla uygulanan ara\u00e7lar\u0131n en etkililerinden biri olarak kabul ediliyor.    <\/p>\n\n\n\n

Karbon ticareti kavram\u0131n\u0131n ilk kez 1994 y\u0131l\u0131nda imzalanan Birle\u015fmi\u015f Milletler \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi \u00c7er\u00e7eve S\u00f6zle\u015fmesi ile g\u00fcndeme geldi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi etkilerinin \u00f6nlenmesine y\u00f6nelik k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte at\u0131lan ilk ad\u0131m olan s\u00f6zle\u015fme, iklim de\u011fi\u015fikli\u011fine neden olan sera gaz\u0131 sal\u0131mlar\u0131ndan geli\u015fmi\u015f \u00fclkeleri sorumlu tutuyor ve bu y\u00f6nde geli\u015fmi\u015f \u00fclkelere baz\u0131 y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler getiriyordu (Narin, 2013). Nitekim s\u00f6zle\u015fmenin devam\u0131 niteli\u011finde 2005 y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren Kyoto Protokol\u00fc\u2019nde geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerin sera gaz\u0131 miktarlar\u0131n\u0131 2008-2012 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, 1990 y\u0131l\u0131na k\u0131yasla %5,2 oran\u0131nda azaltmalar\u0131 talep edilmi\u015fti. Bu durum sera gaz\u0131 hedeflerine ula\u015fmak isteyen \u00fclkeler i\u00e7in teknoloji geli\u015ftirme, yeni yat\u0131r\u0131mlar gibi ilave maliyetleri g\u00fcndeme getirmekteydi. Bu s\u00fcre\u00e7te al\u0131nan tedbirlerin uygulanmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmak amac\u0131yla protokol kapsam\u0131nda baz\u0131 esneklik mekanizmalar\u0131 tasarlanarak uygulamaya sunuldu (\u00c7etinta\u015f & T\u00fcrk\u00f6z, 2017).  <\/p>\n\n\n\n

Sera gaz\u0131 s\u0131n\u0131rlamas\u0131 getirilen \u00fclkelerin yetkisi ve sorumlulu\u011funda kamu, \u00f6zel sekt\u00f6r, sivil toplum kurulu\u015flar\u0131 ve di\u011fer t\u00fczel ki\u015filiklerin kat\u0131l\u0131m sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 bu mekanizmalar proje ve piyasa temelli olmak \u00fczere iki farkl\u0131 i\u015fleyi\u015fe sahip. Karbon ticareti; piyasa temelli bir ara\u00e7 ve \u00fclkelerin azaltt\u0131\u011f\u0131 sera gaz\u0131 sal\u0131mlar\u0131n\u0131n sertifikaland\u0131r\u0131lmas\u0131 ile bu sertifikalar\u0131n piyasalarda al\u0131m sat\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 esas\u0131na dayan\u0131yor. Sera gazlar\u0131 i\u00e7erisinde karbondioksitin oran\u0131n\u0131n fazla olmas\u0131 nedeniyle karbon ticareti olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yor. Ortak Uygulama ve Temiz Kalk\u0131nma Mekanizmas\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan proje temelli mekanizmalarda ise; taahh\u00fct edilmi\u015f sera gaz\u0131 hedefi olan \u00fclkeler d\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 b\u00f6lgelerinde ve \u00fclkelerinde yapm\u0131\u015f olduklar\u0131 sera gaz\u0131 azalt\u0131c\u0131 yat\u0131r\u0131mlar ve projeler ile krediler elde edebiliyor, kredi kotalar\u0131n\u0131 geni\u015fletiyor ya da bu kredileri piyasada satabiliyor (\u00c7\u015eB, 2012).  <\/p>\n\n\n\n

Karbon ticaretinde s\u00fcre\u00e7, kamu otoritesi taraf\u0131ndan sekt\u00f6rel ve i\u015fletme d\u00fczeyinde sera gaz\u0131 emisyon limitlerinin belirlenmesi ile ba\u015fl\u0131yor. Kendisi i\u00e7in belirlenen seviyeyi a\u015fmas\u0131 durumunda cezaland\u0131r\u0131lan i\u015fletme emisyon seviyesini azaltmak amac\u0131yla temiz teknolojilere yat\u0131r\u0131m yapabiliyor ya da kendi s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n \u00fczerinde kalan emisyon miktar\u0131 kadar piyasadan sertifika sat\u0131n alabiliyor. Emisyon azalt\u0131m maliyetinin emisyon sertifikalar\u0131n\u0131n piyasa de\u011ferinden y\u00fcksek oldu\u011fu durumda i\u015fletme piyasadan sertifika yani kirletme hakk\u0131 sat\u0131n almay\u0131 tercih ediyor. B\u00f6ylelikle sera gaz\u0131 emisyonlar\u0131n\u0131n azalt\u0131lmas\u0131 i\u00e7in i\u015fletmenin en ucuz maliyetli se\u00e7imi yapmas\u0131 sa\u011flan\u0131yor. \u00d6te yandan emisyon azalt\u0131m taahh\u00fcd\u00fcn\u00fcn \u00f6tesinde azalt\u0131m sa\u011flayan i\u015fletme ise sahip oldu\u011fu fazla emisyon hakk\u0131n\u0131 satarak gelir elde ediyor ve sera gaz\u0131 azalt\u0131m maliyetlerini d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyor.  <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

\u015eekil 1. Karbon ticaretinin i\u015fleyi\u015fi   <\/p>\n\n\n\n

Karbon ticaretinin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 piyasalar ulusal ve uluslararas\u0131 \u00f6l\u00e7ekte faaliyet g\u00f6stermekte. Kyoto Protokol\u00fc\u2019ne taraf \u00fclkelerin esneklik mekanizmalar\u0131 sonucu elde ettikleri kredilerinin al\u0131m sat\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 piyasalar zorunlu karbon piyasalar\u0131 olarak tan\u0131mlan\u0131yor. Bununla birlikte ulusal y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ki\u015filerin, kurum ve kurulu\u015flar\u0131n, i\u015fletmelerin, sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin belirli standartlar \u00e7er\u00e7evesinde geli\u015ftirdikleri sera gaz\u0131 azalt\u0131m projelerinden elde ettikleri sertifikalar\u0131n sat\u0131\u015flar\u0131n\u0131n tezgah \u00fcst\u00fc piyasalarda ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi g\u00f6n\u00fcll\u00fc piyasalar da bulunuyor. Karbon borsalar\u0131nda AB emisyon izni (EUA), sertifikaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f emisyon azalt\u0131m kredisi (CER), karbon finansal enstr\u00fcman\u0131 (CFI), emisyon izni ve kredi t\u00fcrevleri olmak \u00fczere farkl\u0131 finansal \u00fcr\u00fcnler i\u015flem g\u00f6rebiliyor (\u00c7elikkol & \u00d6zkan, 2011).  <\/p>\n\n\n\n

K\u00fcresel karbon piyasas\u0131n\u0131n de\u011ferinin 2005 y\u0131l\u0131nda 10 milyar dolar iken 2018 y\u0131l\u0131nda 144 milyar dolara ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu de\u011ferin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131 Avrupa Birli\u011fi Emisyon Ticaret Sistemine ait izin ve krediler olu\u015fturuyor. Bug\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck zorunlu karbon piyasas\u0131 olan ve 31 \u00fclkeden 11 binin \u00fczerinde i\u015fletmenin dahil oldu\u011fu sistemin 2014 y\u0131l\u0131ndaki toplam i\u015flem hacminin 8,33 milyar ton CO2 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda 47 milyar Euro oldu\u011fu belirtiliyor (EU, 2020). Avrupa Enerji Borsas\u0131 (EEX),  NordPool Borsas\u0131, Avrupa \u0130klim Borsas\u0131 (ECX),  \u00c7in Emisyon Sistemi, Chicago \u0130klim Borsas\u0131, Bluenext, Climex ve Asya Karbon Global karbon ticareti yap\u0131lan di\u011fer aktif piyasalar. Karbon piyasalar\u0131nda fiyat, arz edilen karbon hisselerinin \u00e7oklu\u011fu ile belirleniyor ve her piyasa farkl\u0131 endekse sahip olabiliyor. Zorunlu piyasalarda bu de\u011fer ton ba\u015f\u0131na 20 Euro seviyesinde seyretmekte (Y\u0131lmaz, 2019). <\/p>\n\n\n\n

Kyoto Protokol\u00fc\u2019ne 2009 y\u0131l\u0131nda taraf olan T\u00fcrkiye, emisyon de\u011ferleri y\u00fcksek olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in hen\u00fcz yasal bir sera gaz\u0131 azalt\u0131m y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcne sahip de\u011fil, bu nedenle esneklik mekanizmalar\u0131ndan ve karbon ticareti piyasalar\u0131ndan yararlanam\u0131yor. Bununla birlikte \u00fclkemizin g\u00f6n\u00fcll\u00fc piyasalarda olduk\u00e7a etkin oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcyoruz. 2015 y\u0131l\u0131nda g\u00f6n\u00fcll\u00fc karbon piyasas\u0131nda en \u00e7ok projeye ev sahipli\u011fi yapan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00fclke konumuna y\u00fckselen \u00fclkemiz, bug\u00fcn k\u00fcresel piyasada \u00f6nemli bir yer edinmi\u015f durumda. \u00c7evresel ve sosyal sorumluluk prensibine g\u00f6re i\u015fletmeler veya kurumlarca y\u00fcr\u00fct\u00fclen projelerden elde edilen \u00e7ok say\u0131da g\u00f6n\u00fcll\u00fc azalt\u0131m sertifikas\u0131  piyasalarda i\u015flem g\u00f6rmekte (G\u00fcrb\u00fcz, Karata\u015f & Bek\u00e7i, 2019). 2007-2015 d\u00f6neminde \u00fclkemize ait sertifikalarla 35 milyon ton CO2 i\u015flem g\u00f6rm\u00fc\u015f olup piyasa de\u011feri 200 milyon dolar olan bu i\u015flemler Avrupa’daki toplam pazar hacminin yakla\u015f\u0131k %70’ini olu\u015fturuyor. Gold Standart ve Verified Carbon Standart olmak \u00fczere iki farkl\u0131 standartta ger\u00e7ekle\u015ftirilen projelerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu r\u00fczgar ve hidroelektrik enerji santralleri ile kat\u0131 at\u0131k depolama sahas\u0131 biyogaz tesislerini kaps\u0131yor (EBRD, 2020).  <\/p>\n\n\n\n

Tablo 1. T\u00fcrkiye\u2019de G\u00f6n\u00fcll\u00fc Karbon Piyasalar\u0131nda \u0130\u015flem G\u00f6ren Projeler (2014) <\/p>\n\n\n\n
Proje T\u00fcr<\/strong>\u00fc<\/strong> <\/td>Say\u0131s\u0131<\/strong> <\/td>Y\u0131ll\u0131k Emisyon Azalt\u0131m\u0131<\/strong> 
(tCO2\/y\u0131l)<\/strong> <\/td><\/tr>
Hidroelektrik Santrali <\/td>159 <\/td>8.747.634 <\/td><\/tr>
R\u00fczgar Santrali <\/td>106 <\/td>7.951.391 <\/td><\/tr>
At\u0131ktan Enerji \u00dcretimi\/Biyogaz <\/td>27 <\/td>3.069.273 <\/td><\/tr>
Enerji Verimlili\u011fi <\/td>10 <\/td>432.081 <\/td><\/tr>
Jeotermal <\/td>6 <\/td>405.309 <\/td><\/tr>
TOPLAM<\/strong> <\/td>308<\/strong> <\/td>20.605.688<\/strong> <\/td><\/tr><\/tbody><\/table>\n\n\n\n

Kaynak: \u00c7\u015eB (2020) <\/p>\n\n\n\n

Sera gaz\u0131 azalt\u0131m\u0131na y\u00f6nelik hen\u00fcz bir y\u00fck\u00fcml\u00fc\u011f\u00fc bulunmayan \u00fclkemizde sera gaz\u0131 emisyonlar\u0131n\u0131n h\u0131zla artt\u0131\u011f\u0131 ve 2008-2018 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda emisyon art\u0131\u015f oran\u0131n\u0131n %33\u2019e ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmekte (T\u00dc\u0130K, 2020). Bu h\u0131zl\u0131 art\u0131\u015f sera gaz\u0131 emisyonlar\u0131n\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131na y\u00f6nelik \u00e7e\u015fitli politikalar\u0131n geli\u015ftirilmesini gerektiriyor. Karbon ticareti, daha az maliyetle emisyon kontrol\u00fc sa\u011flamas\u0131, temiz teknolojilerin geli\u015ftirilmesini te\u015fvik etmesi ve esnek yap\u0131s\u0131 ile bu politikalar\u0131n ba\u015f\u0131nda geliyor. Nitekim \u00fclkemizde emisyon ticaret sisteminin kurulmas\u0131 ve zorunlu piyasaya ge\u00e7i\u015f altyap\u0131s\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131na y\u00f6nelik haz\u0131rl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 devam etmekte. \u00c7evre ve \u015eehircilik Bakanl\u0131\u011f\u0131 ile D\u00fcnya Bankas\u0131 ortakl\u0131\u011f\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen ve karbon piyasalar\u0131na ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecinin t\u00fcm kademelerinin ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 Karbon Piyasas\u0131na Haz\u0131rl\u0131k Ortakl\u0131\u011f\u0131 Projesi\u2019nin bu alanda yap\u0131lan en kapsaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma oldu\u011funu g\u00f6rmekteyiz (PMR, 2020).  <\/p>\n\n\n\n

G\u00f6n\u00fcll\u00fc piyasalarda elde edilen ba\u015far\u0131 zorunlu piyasalar\u0131n \u00fclkemizde etkin olarak uygulanaca\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir g\u00f6stergesi. Ba\u011flay\u0131c\u0131 bir karbon ticaret sisteminin hayata ge\u00e7mesi, k\u00fcresel karbon piyasalar\u0131n\u0131n sundu\u011fu f\u0131rsatlardan yararlanabilmek i\u00e7in olduk\u00e7a \u00f6nemli. \u00d6zellikle esneklik mekanizmalar\u0131 sayesinde elde edilecek finansal ve teknolojik yat\u0131r\u0131m destekleri ile \u00fclkemiz, iklim de\u011fi\u015fikli\u011fiyle m\u00fccadele s\u00fcrecini daha az maliyetle ve daha etkin y\u00fcr\u00fctebilecektir. <\/p>\n\n\n\n

KAYNAK\u00c7A<\/strong> <\/p>\n\n\n\n